Περιγράφοντας τα πάθη που προκάλεσε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος σε όσους ενεπλάκησαν σε αυτόν, ο Θουκυδίδης παρατήρησε ότι, μεταξύ των άλλων, ώθησε τους ανθρώπους να διαστρέφουν ακόμη και την καθιερωμένη σημασία των λέξεων προκειμένου να δικαιολογούν τις πράξεις τους: «Η παράφορα ασυγκράτητη ορμή θεωρήθηκε ανδρική αρετή, ενώ η τάση να εξετάζονται προσεκτικά όλες οι όψεις ενός ζητήματος θεωρήθηκε πρόφαση για υπεκφυγή. Οποιος ήταν έξαλλος γινόταν ακουστός, ενώ όποιος έφερνε αντιρρήσεις καθίστατο ύποπτος».
Δύσκολα θα μπορούσε να βρεθεί πιο ευσύνοπτος και συνάμα πιο διεισδυτικός τρόπος για να περιγραφούν οι παλινωδίες στις δημόσιες δηλώσεις που κάνει ο Ντόναλντ Τραμπ από την ημέρα της έναρξης των αεροπορικών βομβαρδισμών εναντίον του Ιράν. Αλλοτε εμφανίζεται υπέρμαχος της ειρήνης και της αποφυγής «ατελείωτων πολέμων», άλλοτε υιοθετεί ρητορική κλιμάκωσης. Τη μια στιγμή επικαλείται την ανάγκη αυτοσυγκράτησης, την επόμενη επενδύει πολιτικά στην ένταση. Ο πόλεμος βαφτίζεται «στρατιωτική επιχείρηση», ώστε τυπικά ο πρόεδρος των ΗΠΑ να μη χρειαστεί την εξουσιοδότηση του Κογκρέσου. Την προηγούμενη εβδομάδα, η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου διαβεβαίωσε την υφήλιο ότι η καθεστωτική αλλαγή στην Τεχεράνη είναι ήδη «γεγονός»: «Ολόκληρη η ηγεσία έχει σκοτωθεί και κανείς δεν έχει δει ή ακούσει πραγματικά αυτόν τον υποτιθέμενο νέο ηγέτη. Δεν θα λέγατε ότι έχει υπάρξει αλλαγή καθεστώτος;». Η απάντηση είναι προφανώς «όχι», όμως το ερώτημα ήταν ρητορικό…
Οι αντιφάσεις και τα λογικά άλματα είναι απλώς προπαγανδιστικά εργαλεία ή μήπως φανερώνουν κάτι πολύ βαθύτερο; Μάλλον δεν είναι τυχαίο ότι όλα αυτά συμβαίνουν σε μια περίοδο ευρύτερης απορρύθμισης του διεθνούς συστήματος. Στη θέση του αναδύεται μια πιο ρευστή πραγματικότητα, όπου η ωμή ισχύς αποτελεί το μοναδικό πρόσφορο μέσο και η νομιμότητα δεν έχει καμία σημασία. Σε αυτό το πλαίσιο, η διάβρωση των εννοιών δεν είναι απλώς αισθητικό ή ηθικό πρόβλημα. Δεν πρόκειται για διπλωματικές ασάφειες, οι οποίες πάντα χρησιμοποιούνταν. Μια διεθνής τάξη στην οποία οι λέξεις χάνουν το νόημά τους είναι μια τάξη στην οποία οι παρεξηγήσεις, οι λανθασμένες εκτιμήσεις και οι ανεξέλεγκτες κλιμακώσεις καθίστανται ολοένα πιο πιθανές.
Μια διεθνής τάξη στην οποία οι λέξεις χάνουν το νόημά τους είναι μια τάξη στην οποία οι παρεξηγήσεις, οι λανθασμένες εκτιμήσεις και οι ανεξέλεγκτες κλιμακώσεις καθίστανται ολοένα πιο πιθανές.
Η περίπτωση Τραμπ είναι εμβληματική, όχι όμως μοναδική. Αντιθέτως, αποτυπώνει μια ευρύτερη τάση: την αποδόμηση εννοιών που επί δεκαετίες λειτουργούσαν ως σημεία αναφοράς στη διεθνή πολιτική. Το ίδιο μοτίβο είναι εμφανές και στην περίπτωση της Ουκρανίας. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν, μιλώντας για «αποναζιστικοποίηση» και «ειδική στρατιωτική επιχείρηση», δεν περιγράφει τα γεγονότα, αλλά τα επανανοηματοδοτεί, επιχειρώντας να συγκαλύψει με ευφημισμούς μια ωμή στρατηγική πραγματικότητα. Οταν ακόμη και οι βασικοί όροι καθίστανται ασαφείς και σχετικοποιούνται, η ίδια η δυνατότητα συνεννόησης περιορίζεται.
Ο Θουκυδίδης προειδοποιούσε ότι όσο η φύση των ανθρώπων παραμένει η ίδια, τόσο οι συμπεριφορές τους θα εξακολουθούν να μοιάζουν, παρά το πέρασμα του χρόνου. Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, καθώς οι περιστάσεις είναι πάντα διαφορετικές. Ομως τα ανθρώπινα πάθη δεν αλλάζουν επί της ουσίας, έστω κι αν τα τεχνικά μέσα εξελίσσονται με ραγδαίο ρυθμό. Σχεδόν 2.500 χρόνια μετά τη διατύπωσή της, η διαπίστωση του Θουκυδίδη μοιάζει ανησυχητικά επίκαιρη: «Με δύο λόγια, ο έπαινος ήταν για όποιον πρόφθασε να κάνει το κακό πρώτος και για όποιον πιεστικά παρακίνησε στο κακό κάποιον που δεν είχε διανοηθεί να το διαπράξει».
*Ο κ. Αντώνης Κλάψης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου. Το βιβλίο του «Eνας κόσμος χωρίς κανόνες; Το διεθνές σύστημα στη συγκυρία της απορρύθμισης» θα κυκλοφορήσει την άνοιξη από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.
