Το φαινόμενο δεν είναι σημερινό. Από τα φοιτητικά μου χρόνια μού είχε κάνει εντύπωση το ανθρωπολογικό μείγμα των λεωφορείων και των τρόλεϊ: δεν συναντούσα ποτέ ανθρώπους σαν τους γονείς μου, ανθρώπους σαν τους φίλους των γονιών μου ή ανθρώπους σαν τους γονείς των φίλων μου ή των συμφοιτητών μου.
Αργότερα, ως μαθητευόμενος δημοσιογράφος, συνειδητοποίησα ότι ελάχιστοι από τους νέους συναδέλφους μου χρησιμοποιούσαν μέσα μαζικής μεταφοράς. Οσοι δεν είχαν ήδη δικό τους Ι.Χ. έπαιρναν για ψύλλου πήδημα ταξί. Μου έκανε εντύπωση η τόσο τακτική χρήση ταξί από ανθρώπους που ζούσαν από τον μισθό τους. Συνειδητοποιούσαν τη σπατάλη;
Με τη λειτουργία του μετρό οι παλιές ισορροπίες κλονίστηκαν. Η μεσαία τάξη που απαξιούσε να πατήσει το πόδι της στα λερά λεωφορεία, γοητευμένη από το υψηλό επίπεδο της νέας συγκοινωνιακής υπηρεσίας, ανταποκρίθηκε με ενθουσιασμό. Αφού σιγουρεύτηκε ότι οι δύο νέες γραμμές δεν θύμιζαν σε τίποτα τον «τριτοκοσμικό» Ηλεκτρικό, τις εποίκισε μαζικά. Σε χρόνο-ρεκόρ το μετρό της Αθήνας έγινε το αγαπημένο μεταφορικό μέσο της μεσαίας τάξης – εκτός φυσικά από το Ι.Χ., που βρίσκεται στην κορυφή, εκτός συναγωνισμού, δρέποντας τους καρπούς μιας παθολογικής, εξαρτητικής σχέσης.
H ανθρωπογεωγραφία είναι συγκεκριμένη: συνταξιούχοι, φοιτητές, αλλοδαποί εργαζόμενοι. Γιατί η ελληνική μεσαία τάξη απαξιοί να μπει σε λεωφορείο;
Δυστυχώς αυτή η σημαντική εμπειρία (και μεταβολή) δεν αξιοποιήθηκε όπως θα έπρεπε. Αντί το μετρό να επηρεάσει το επίπεδο υπηρεσιών των λεωφορείων και των τρόλεϊ, σταδιακά συνέβη το αντίθετο. Παρ’ όλα αυτά, τον τελευταίο χρόνο ο στόλος των λεωφορείων έχει ανανεωθεί σημαντικά. Τα σαράβαλα που κυκλοφορούσαν μέχρι πέρυσι έχουν δώσει σε μεγάλο βαθμό τη θέση τους σε νέα, σύγχρονα οχήματα. Κι όμως. Δεν βλέπω καμία αλλαγή στην ανθρωπογεωγραφία των λεωφορείων. Εξακολουθούν να τα χρησιμοποιούν κατά βάση οι ίδιοι άνθρωποι: συνταξιούχοι, φοιτητές, αλλοδαποί εργαζόμενοι.
Πολλοί αναγνώστες θα επιμείνουν στα θέματα συχνότητας των δρομολογίων και στις συνθήκες συνωστισμού τις ώρες αιχμής. Στα περισσότερα έχουν 100% δίκιο, αν και προσωπικά διαπιστώνω τους τελευταίους μήνες μια ελαφρά βελτίωση στους χρόνους διέλευσης στις γραμμές που χρησιμοποιώ. Αλλά συνωστισμός, ίδιος και μεγαλύτερος, πολλές φορές, παρατηρείται και στους συρμούς τού κατά πολύ δημοφιλέστερου μετρό.
Φοβάμαι, δηλαδή, ότι η σχέση των Αθηναίων με τα λεωφορεία υπήρξε δηλητηριασμένη εξαρχής. Τα τελευταία ήταν διαχρονικά καταδικασμένα να συναγωνίζονται το Ι.Χ., όνειρο ζωής για τους νεοαστούς των δεκαετιών του ’50 και του ’60. Κι όταν αυτό το όνειρο σιγά σιγά εκπληρώθηκε για τους περισσότερους, κανείς δεν ήθελε να επιστρέψει εκεί που ήταν. Το λεωφορείο φέρει μέχρι και σήμερα ένα διπλό αόρατο στίγμα: της ανέχειας και μιας κάποιας προσωπικής αποτυχίας. Το αποτέλεσμα αυτής της παράδοξης διαγενεακής ψυχολογικής προβολής το βλέπουμε έξω στους δρόμους. Και στην απουσία ουσιαστικής πολιτικής πίεσης προς τις εκάστοτε κυβερνήσεις.
