Σε μία από τις πρώτες επισκέψεις του στην Αθήνα του 1884, ο μέγας δούκας Παύλος Αλεξάντροβιτς της Ρωσίας (1860-1919) επισκέφθηκε το φημισμένο φωτογραφείο των αδελφών Ρωμαΐδη, στην οδό Ερμού, για δεύτερη ή τρίτη φορά προκειμένου να φωτογραφηθεί σε φυσικό μέγεθος. Στην εφημερίδα «Εμπρός», στις 15 Φεβρουαρίου 1884, με το παλαιό ημερολόγιο, διαβάζουμε πως «ο μέγας δουξ Παύλος επεσκέψατο χθες και αύθις το καλλιτεχνικόν φωτογραφείον των κ.κ. Ρωμαΐδων, φωτογραφηθείς και εις σχήμα φυσικού μεγέθους».
Αυτό το ειδησάριο, χρονολογημένο πριν από 142 χρόνια, πέραν του ιστορικού υλικού, μας συνδέει αφενός με τον πρόσφατο θάνατο του ιστορικού της φωτογραφίας Αλκη Ξ. Ξανθάκη (ο οποίος είχε γράψει εκτενώς και για τους αδελφούς Ρωμαΐδη) και αφετέρου με τις ελληνορωσικές σχέσεις σε μια μεταβλητή του χρόνου. Ο μέγας δούκας Παύλος Αλεξάντροβιτς ήταν αδελφός του τσάρου Αλεξάνδρου Γ΄, θείος του τελευταίου τσάρου Νικολάου Β΄, πρώτος ξάδελφος της βασίλισσας Ολγας των Ελλήνων και σύζυγος της πριγκίπισσας Αλεξάνδρας (1870-1891), θυγατέρας του Γεωργίου Α΄ και της Ολγας. Ο πρόωρος θάνατος της Αλεξάνδρας είχε προκαλέσει μεγάλη θλίψη και μια λεωφόρος των Αθηνών πήρε το όνομά της.
Ολα αυτά μας οδηγούν σε μια Αθήνα της δεκαετίας του 1880, όταν ωρίμαζε η αστική κοινωνία στα χρόνια του Χαριλάου Τρικούπη. Οι αδελφοί Ρωμαΐδη είχαν ιδρύσει στην Ερμού μεγάλο καλλιτεχνικό φωτογραφείο κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα. Με καταγωγή από την Ηπειρο και με εμπειρία στις αστικές κοινωνίες του Βουκουρεστίου και της Πάτρας, οι αδελφοί Ρωμαΐδη ανοίγουν φωτογραφείο στην Αθήνα το 1876.
Το γεγονός ότι ο δούκας Παύλος Αλεξάντροβιτς, από τον πυρήνα της ρωσικής ελίτ της εποχής, έκανε φωτογράφιση σε φυσικό μέγεθος στην Ελλάδα δείχνει το επίπεδο των αδελφών Ρωμαΐδη, αλλά και την εξέλιξη των Αθηνών. Ηταν μία συνθήκη υψηλού κύρους με συμβολισμό ενδεικτικό μιας κοινωνικής τελετουργίας.
Οι Ρωμαΐδηδες είχαν μεγάλη επίδοση στα πορτρέτα κοινωνικής αίγλης, αλλά και στην αρχαιολογική φωτογραφία, μέσω και της συνεργασίας τους με το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο. Με τα έσοδα που είχαν συγκεντρώσει είχαν ανεγείρει νεοκλασικό μέγαρο στην οδό Νίκης.
Μια μικρή είδηση του 1884 μπορεί να οδηγήσει σε έναν χάρτη γεωπολιτικών σχέσεων, κοινωνικής ακτινογραφίας, εξέλιξης των τεχνών και θεσμικής δικτύωσης.
Ανασκαφέας της ιστορίας μας ήταν και ο Αλκης Ξανθάκης, που μας άφησε παρακαταθήκη τη δράση πολλών, μεγάλων και μικρότερων φωτογράφων, εργατών μιας διαρκούς εξελικτικής πορείας.
