Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η Δύση προώθησε συστηματικά την παγκοσμιοποίηση, τον εκδημοκρατισμό και την πολυμέρεια. Η προσπάθεια αυτή στηρίχθηκε σε μια βαθιά ριζωμένη πεποίθηση, που ανάγεται στην εποχή του Διαφωτισμού, ότι ο κόσμος θα μπορούσε σταδιακά να καταστεί περισσότερο ειρηνικός. Με την εξάπλωση της φιλελεύθερης δημοκρατίας, οι μη δυτικές κοινωνίες υποτίθεται θα γίνονταν πιο ανοιχτές και ελεύθερες. Η οικονομική αλληλεξάρτηση θα περιόριζε τις εντάσεις και θα διευκόλυνε τη συνεργασία μεταξύ των κρατών. Ο σεβασμός στους διεθνείς κανόνες προβαλλόταν ως οικουμενική αξία που νομιμοποιούσε τον παρεμβατικό ρόλο των ΗΠΑ και της ενωμένης Ευρώπης, σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο.
Ολα δείχνουν ότι έχει αρχίσει η μετάβαση σε μια μεταφιλελεύθερη εποχή. Η ραγδαία αποδόμηση της διεθνούς έννομης τάξης συνιστά αδήριτη πραγματικότητα. Μεγάλες και μεσαίες δυνάμεις εκτοξεύουν απειλές για προσφυγή σε στρατιωτική βία, χωρίς καν την επίκληση μιας έγκρισης από τον ΟΗΕ ή άλλο διεθνή οργανισμό. Το δίκαιο του πολέμου συνεχώς παραβιάζεται, καθώς οι σύγχρονες συγκρούσεις γίνονται ολοένα πιο φονικές και ασύμμετρες. Το οικονομικό δόγμα του μερκαντιλισμού αναδύεται ξανά ως παράγοντας που διαβρώνει τη διεθνή συνεργασία και εντείνει τις διακρατικές αντιπαραθέσεις. Η ανεξέλεγκτη τεχνολογική πρόοδος επιτείνει την προσωπική και συλλογική ανασφάλεια, αφού δημιουργεί νέες διαιρέσεις και ανταγωνισμούς. Ολα αυτά συνηγορούν στο συμπέρασμα ότι υπάρχει δομική κρίση που διαβρώνει τα φιλελεύθερα θεμέλια του μεταψυχροπολεμικού διεθνούς συστήματος.
Η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν έχει ακολουθήσει από το 1979 μια διαφορετική πορεία, υιοθετώντας ένα ιδιαίτερο μοντέλο κρατικής κυριαρχίας, περιφερειακής επιρροής και ιδεολογικής αυτονομίας. Aμφισβήτησε ευθέως τις φιλελεύθερες ιδέες και νόρμες που καθόρισαν τη μεταψυχροπολεμική διεθνή τάξη. Η Τεχεράνη έχει αξιοποιήσει την αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, ώστε να εμφανιστεί ως μια δύναμη αντίστασης απέναντι στη δυτική ηγεμονία. Γι’ αυτόν τον λόγο η ιρανική ηγεσία παρέχει, εδώ και δεκαετίες, ποικίλη υποστήριξη σε ένοπλες ισλαμιστικές οργανώσεις. Από την ιρανική σκοπιά, πέρα από τους κυνικούς γεωπολιτικούς υπολογισμούς, η έμπρακτη αλληλεγγύη προς καταπιεσμένες κοινότητες (π.χ. Παλαιστίνιοι, σιίτες του Λιβάνου) αποτελεί μια μαρτυρία πίστης, που είναι δύσκολο να γίνει πλήρως κατανοητή στον εκκοσμικευμένο δυτικό κόσμο.
Ο πόλεμος στον Περσικό Κόλπο μπορεί, δυστυχώς, να οδηγήσει στην ανάδυση νέων αντιδυτικών αφηγημάτων στην ευρύτερη περιοχή. Η εικόνα ενός επαναστατικού κράτους που αντιστέκεται σθεναρά απέναντι σε στρατιωτικά ισχυρότερους αντιπάλους δημιουργεί μια παρακαταθήκη που συνεγείρει έντονα συναισθήματα. Στο κοντινό μέλλον, πολιτικά και θρησκευτικά κινήματα στις χώρες του Παγκόσμιου Νότου ίσως βρουν στο ιρανικό παράδειγμα μια επιβεβαίωση της ανάγκης για εναλλακτικά πρότυπα συγκρότησης ισχύος και διαμόρφωσης ταυτότητας.
Ακόμη και η ίδια η Δύση είναι μάλλον απίθανο να μείνει ανεπηρέαστη από την ένταση των εχθροπραξιών στη Μ. Ανατολή. Ο πόλεμος αυξάνει τις φυγόκεντρες τάσεις εντός του ΝΑΤΟ και καταδεικνύει τα όρια του υπαρκτού φιλελευθερισμού. Υπό αυτό το πρίσμα, ο εθνικός συντηρητισμός αναμένεται να αναδειχθεί σε ένα από τα καθοριστικά πολιτικά ρεύματα της μεταφιλελεύθερης εποχής. Στον πυρήνα του βρίσκεται η ιδέα ενός ισχυρού κράτους, το οποίο θα δύναται να διασφαλίζει την τάξη, την ασφάλεια και την εθνική κυριαρχία. Παράλληλα, δίνει έμφαση στην εθνική ταυτότητα, στα σταθερά σύνορα και σε πολιτισμικές αξίες που θεωρεί ότι συγκρατούν την κοινωνία ενωμένη. Ο εθνικός συντηρητισμός αντιλαμβάνεται το διεθνές σύστημα ως άκρως ανταγωνιστικό και εστιάζει στη στρατιωτική αποτροπή. Πρόκειται για μια διαφορετική ιδεολογική ανάγνωση του παρόντος, η οποία όμως εδράζεται στα διδάγματα του παρελθόντος. Σύμφωνα με τον Παναγιώτη Κονδύλη, ωστόσο, η ισχύς προηγείται της ιδεολογίας και όχι το αντίστροφο. Οι ιδέες αποτελούν εργαλεία νομιμοποίησης των αποφάσεων ισχύος που λαμβάνουν άτομα, κοινωνικές ομάδες και κράτη. Οταν μια ιδεολογία εξυπηρετεί τα συμφέροντα ενός δρώντος, υιοθετείται ως καθολική. Οταν παύει να τα εξυπηρετεί, εγκαταλείπεται ή μετασχηματίζεται. Η ιστορική πορεία των ιδεολογιών καθορίζεται από τις μεταβολές στην κατανομή της ισχύος και τις στρατηγικές ανάγκες των κρατών.
Καταληκτικά, η απόφαση της αμερικανικής και ισραηλινής ηγεσίας να εμπλακούν σε έναν αδικαιολόγητο πόλεμο τέτοιας κλίμακας είναι ένδειξη μιας ευρύτερης αλλαγής ιδεολογικού παραδείγματος στο διεθνές σύστημα. Η υποχώρηση του φιλελευθερισμού φαίνεται προδιαγεγραμμένη, εφόσον οι θέσεις του δεν συμβαδίζουν τώρα με τις επιταγές των συγκεκριμένων στρατηγικών συμφερόντων. Ετσι καταρρέει και η φιλελεύθερη αυταπάτη περί μιας γραμμικής, αέναης προόδου προς την εμπέδωση της παγκόσμιας ειρήνης.
*Ο κ. Μάνος Καραγιάννης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και reader in International Security στο King’s College London.
