Η έναρξη της δίκης για το δυστύχημα των Τεμπών στη Λάρισα μας έδειξε πόσο εύκολα μια ποινική διαδικασία μπορεί να καταλήξει σε θεσμική αποτυχία. Κατ’ αρχάς η ίδια η πολιτεία δεν φάνηκε επαρκώς προετοιμασμένη. Οι αρμόδιες αρχές γνώριζαν ότι θα βρεθούν στο στόχαστρο από την πρώτη στιγμή, ακόμα κι αν είχαν ετοιμάσει τα πάντα στην εντέλεια. Φρόντισαν, όμως, να ενισχύσουν την κριτική με αστοχίες, ελλείψεις και κακή οργάνωση.
Οι παράγοντες της δίκης, τα άτομα που θα έπρεπε να αποτελούν θεματοφύλακες των αρχών του κράτους δικαίου, δεν δικαίωσαν τον ρόλο τους. Είναι νωρίς ακόμα να τους κρίνουμε, αλλά αρκετοί έδωσαν απαράδεκτα πρώτα δείγματα γραφής και αυτό, δυστυχώς, δεν είναι κάτι που μας εκπλήσσει.
Οι συγγενείς, που γνωρίζουν πως καμία δίκη δεν θα μπορέσει να φέρει τους ανθρώπους τους πίσω, είναι σχεδόν αδύνατον να ικανοποιηθούν με οτιδήποτε. Είναι βέβαιοι πως οι υπεύθυνοι δεν θα τιμωρηθούν και, δυστυχώς, το ελληνικό κράτος έχει κάνει αρκετά για να ενισχύσει τους φόβους τους.
Το πρόβλημα με αυτή τη δίκη είναι πως κινδυνεύει να μετατραπεί σε πολιτική. Σε μια πολιτική δίκη οι κανόνες έχουν μικρότερο βάρος από ό,τι σε μια απλή ποινική δίκη. Αυτό που έχει σημασία είναι το αποτέλεσμα να ικανοποιήσει το «περί δικαίου αίσθημα». Αλλά αυτό το είδος δίκης μικρή σχέση έχει με τις αρχές του κράτους δικαίου και ποτέ δεν εξυπηρετεί τη δικαιοσύνη.
Ομως, αυτή είναι η στιγμή κατά την οποία η ελληνική Δικαιοσύνη καλείται να αποδείξει ότι μπορεί να αποδώσει ευθύνες για μια εθνική τραγωδία χωρίς πολιτικές παρεμβάσεις αλλά και χωρίς να μετατραπεί σε λαϊκό δικαστήριο και πεδίο πολιτικής εργαλειοποίησης. Οι συγγενείς έχουν κάθε λόγο να απαιτούν αλήθεια και σεβασμό. Δεν έχουν όμως ανάγκη από επαγγελματίες της αγανάκτησης που επενδύουν στον πόνο τους για μικροκομματικά οφέλη. Η κοινωνική πίεση για δικαιοσύνη είναι θεμιτή. Η μετατροπή μιας ποινικής δίκης σε διαρκές πολιτικό συλλαλητήριο δεν είναι. Διότι τότε δεν γίνεται σεβαστή η μνήμη των θυμάτων και δεν εξυπηρετείται ο στόχος της ανεύρεσης της αλήθειας.
Το κράτος δικαίου δεν μετριέται όταν δικάζονται υποθέσεις ρουτίνας. Μετριέται όταν η υπόθεση είναι φορτισμένη, όταν η κοινή γνώμη είναι εξαγριωμένη, όταν οι κατηγορούμενοι είναι πολλοί κι όταν η πολιτική εξουσία βρίσκεται υπό πίεση. Τότε ακριβώς πρέπει να εφαρμοστεί απαρεγκλίτως η αρχή της δίκαιης δίκης: ανεξάρτητο και αμερόληπτο δικαστήριο, δημόσια διαδικασία, εύλογη διάρκεια, σεβασμός στα δικαιώματα των κατηγορουμένων. Η διεθνής εμπειρία από παρόμοιες τραγωδίες δείχνει ότι η πίεση της κοινής γνώμης συχνά οδηγεί είτε σε ποινικό λαϊκισμό είτε σε επιλεκτική λογοδοσία – και τα δύο υπονομεύουν το κράτος δικαίου.
Γι’ αυτό και πρέπει να ειπωθεί καθαρά κάτι που σε πολλούς δεν αρέσει: η απαίτηση για τιμωρία δεν μπορεί να προηγείται της απόδειξης. Οποιος πιστεύει στο κράτος δικαίου οφείλει να υπερασπίζεται και το τεκμήριο αθωότητας. Αν η ετυμηγορία γραφτεί στο πεζοδρόμιο, στα τηλεπαράθυρα ή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πριν γραφτεί στην αίθουσα του δικαστηρίου, τότε δεν θα έχουμε δικαιοσύνη αλλά εκδίκηση με θεσμικό μανδύα.
Αυτό όμως δεν αθωώνει την κυβέρνηση. Κάθε άλλο. Η κυβέρνηση είχε τρία χρόνια στη διάθεσή της για να συνειδητοποιήσει πως η δίκη για τα Τέμπη θα ήταν η μεγαλύτερη, πιο απαιτητική και με μεγαλύτερο πολιτικό συμβολισμό ποινική δίκη της Μεταπολίτευσης. Είχε υποχρέωση να εξασφαλίσει από την πρώτη ημέρα άρτιες υλικές συνθήκες: επαρκή αίθουσα, σαφή πρωτόκολλα πρόσβασης, αξιοπρεπείς θέσεις για συγγενείς και επιζώντες, λειτουργική μέριμνα για δικηγόρους και δημοσιογράφους, οργανωτική σοβαρότητα.
Τι απαιτούν, λοιπόν, οι αρχές του κράτους δικαίου; Από τη Δικαιοσύνη, να κρατήσει τον έλεγχο της διαδικασίας με ψυχραιμία και θεσμική αυστηρότητα. Από την κυβέρνηση, να στηρίξει υλικά και διοικητικά τη διεξαγωγή της δίκης με την απαραίτητη ενσυναίσθηση, χωρίς να δίνει την παραμικρή υπόνοια παρέμβασης στην ουσία της. Από την αντιπολίτευση, να αντιληφθεί πως δεν δικαιούται να επενδύει στην αποτυχία της διαδικασίας για να αποκομίσει πολιτικό όφελος. Και από όλους εμάς, πως οφείλουμε να θυμόμαστε ότι δικαιοσύνη μπορεί να αποδώσει μόνο ένα κράτος δικαίου. Αλλη εναλλακτική δεν υπάρχει.
*Ο κ. Αριστείδης Ν. Χατζής είναι καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών και διευθυντής του Εργαστηρίου Πολιτικής και Θεσμικής Θεωρίας και Ιστορίας των Ιδεών στο ΕΚΠΑ.
