Με τίτλο «Λόγος εναντίον της συνήθειας», μια παρέα φίλων από τα παλιά –όλοι ανήκουν στην πρώτη γενιά των αντιστασιακών κατά της χούντας, που την τόλμη τους πλήρωσε ο καθένας με πολλά χρόνια φυλακής– κυκλοφόρησαν προ ημερών στις εκδόσεις Archive ένα κομψό τομίδιο με την ομιλία που είχε δώσει στην Αθήνα, τον Μάρτιο του 1972, ο διάσημος Γερμανός συγγραφέας Γκίντερ Γκρας.
Καλεσμένος από την ΕΜΕΠ, το σωματείο που είχαν ιδρύσει ο Γιάγκος Πεσμαζόγλου, ο Ρόδης Ρούφος, ο Γιώργος Κουμάντος, ο Θεόφιλος Φραγκόπουλος και άλλοι πενηντάρηδες τότε φιλελεύθεροι διανοούμενοι, με σκοπό «τη μελέτη των ελληνικών προβλημάτων», ο συγγραφέας του «Τενεκεδένιου ταμπούρλου» είχε αλλάξει τον τίτλο της ομιλίας του από «Δημοκρατία, Ευρώπη και ΝΑΤΟ», όπως τον ήθελαν οι οργανωτές. Γιατί ήθελε να παροτρύνει τους ακροατές του να μην παρασυρθούν από τα «φιλελεύθερα ανοίγματα» που επιχειρούσε τότε η δικτατορία, για να «εξομαλύνει» τάχα το καθεστώς της.
Για να γίνει πιο κατανοητός, ο Γκρας χρησιμοποίησε ένα παράδειγμα από τη χώρα του: τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου, το 1936: όπως έλεγε, «βασιλιάδες και πρωθυπουργοί, άψογοι δημοκράτες, άσπιλοι και εντιμότατοι άνθρωποι, συναθροίστηκαν στο Βερολίνο. […] Παράλληλα με τους Ολυμπιακούς Αγώνες, κυριολεκτικά δίπλα στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, ανέχονταν απαθείς τους βασανισμούς και τους φόνους. Ο ενθουσιασμός για τα ολυμπιακά ρεκόρ και για το θέαμα της αθλούμενης νεολαίας κάλυπτε τους ενοχλητικούς θορύβους. Αφού είχε κανείς συνηθίσει πια την καθημερινότητα της τρομοκρατίας, άρχισε να έχει μαζί της και σχέσεις καλής γειτονίας».
Δεν ξέρω αν οι θόρυβοι της δικής μας καθημερινής ρουτίνας καλύπτουν τις εκρήξεις των βομβών που πέφτουν σήμερα αβέρτα στην Τεχεράνη, ούτε αν το βεληνεκές των ιρανικών βαλλιστικών πυραύλων φθάνει ώς τις πόρτες των σπιτιών μας. Ακόμη πιο μακριά βρίσκεται η Βενεζουέλα, ίσως και η Κούβα, αλλά και η Γροιλανδία. Τέλος, τα κατορθώματα της ΙCE στη Μινεάπολη και στις άλλες αμερικανικές πόλεις περνούν σχεδόν απαρατήρητα.
«Μπόρα είναι και θα περάσει», λένε οι πιο αισιόδοξοι. «Και τι θα μπορούσαμε να κάνουμε;» ρωτούν οι πιο ρεαλιστές. «Εμείς θα σώσουμε τον κόσμο;» εκπλήσσονται οι κυνικοί. «Μα τι θέλετε; Να μας κάνει μια μπουκιά ο Πούτιν;» καταλήγουν οι μοιρολάτρες. Οι μέρες και οι μήνες κυλούν, ενώ ο πρόεδρος Τραμπ, με το νομοσχέδιο που αυτές ακριβώς τις εβδομάδες συζητείται στο Κογκρέσο (το SAVE America Act), επιχειρεί απροσχημάτιστα να επηρεάσει σε όφελός του τις ενδιάμεσες εκλογές του προσεχούς Νοεμβρίου. Κάτι δεν σας θυμίζουν όλα αυτά;
Ασφαλώς, η δημοκρατία δεν έχει ακόμη καταργηθεί στις ΗΠΑ και ο Τραμπ τους ανεπιθύμητους ξένους τους απελαύνει, δεν τους εγκλείει σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Στη χώρα του, εντούτοις, σημειώνονται κάποιες εξελίξεις, που δεν είναι απλώς ανησυχητικές. Και παρότι δημιουργούν τετελεσμένα, οι φιλελεύθεροι σταθερά τις υποβαθμίζουν.
Δεν είμαι τόσο αφελής ώστε να πιστεύω ότι ο κόσμος μας λειτουργούσε ώς χθες με βάση το διεθνές δίκαιο. Πίστευα, ωστόσο, ότι το επιχείρημα της ισχύος, όσο ρεαλιστικά ορθό και αν ήταν, έπονταν.
Να θυμηθώ πρώτα πρώτα τις κατηγορηματικές διαβεβαιώσεις συλλήβδην όλων των Αμερικανών φίλων που, το 2015-2016, υποστήριζαν ότι δεν υπήρχε περίπτωση ο Τραμπ να εκλεγεί; Να επαναλάβω όσα συνάδελφοι συνταγματολόγοι τόνιζαν με πάθος για τις βαθιές ρίζες των θεσμικών αντιβάρων στις ΗΠΑ, τα οποία πιστευόταν ότι θα απέκλειαν στο διηνεκές την «τυραννία της πλειοψηφίας»; Ή, μήπως, τη θρυλική ανεξαρτησία των Αμερικανών δικαστών, την οποία ο Τραμπ, με τις επιλογές του στο Ανώτατο Δικαστήριο, έχει καταντήσει φενάκη;
Σε όλες τις ανωτέρω περιπτώσεις αποδείχθηκε ότι, με τον διορισμό «ημετέρων», την εξαγορά ιθυνόντων, τη συστηματική κωλυσιεργία σε Βουλή και Γερουσία και τον έλεγχο των μέσων ενημέρωσης, οι θεσμοί, όσες εγγυήσεις και αν τους περιβάλλουν, μπορούν να χειραγωγηθούν. Αρκεί να αναφέρει κανείς την καταχρηστική προσφυγή στα executive orders από τον Τραμπ, που του επέτρεψαν και δασμούς να επιβάλει επί μακρόν, χωρίς έγκριση του Κογκρέσου (όπως απαιτεί το Σύνταγμα), και την ελευθερία της έκφρασης να περιορίσει (μόνο το 2025 εξέδωσε 225!). Με αποτέλεσμα, σήμερα, η Αμερική να περνά μια περίοδο αδιανόητης απάθειας και αφασίας μπροστά στα ανοσιουργήματα που επιχειρούνται σε βάρος της.
Πάνω απ’ όλα, εντούτοις –και αυτό αφορά ολόκληρη την υφήλιο– σημειώνεται επί Τραμπ μια εξέλιξη που, όπως και αν εξελιχθούν τα πράγματα, θα πλήξει καίρια τη θεμελιώδη αξία του δυτικού πολιτισμού: την αξία του δικαίου και των κανόνων ως τρόπου επίλυσης των διαφορών, τόσο στο εσωτερικό των κρατών όσο και στο πεδίο των διεθνών σχέσεων. Μετά τους βομβαρδισμούς του Ιράν, μπορεί άραγε να αντιτάξει ο Τραμπ οτιδήποτε στην Κίνα αν αυτή επιχειρήσει εν μια νυκτί να καταλάβει την Ταϊβάν; Και πώς θα πεισθεί ο Πούτιν ότι αυτό που επιχειρεί στην Ουκρανία, από το 2022, δεν μπορεί να γίνει ανεκτό στον σημερινό κόσμο; (Για να μην ξεχνάμε, στον δικό μας μικρόκοσμο, την κατοχή της Βόρειας Κύπρου από την Τουρκία.)
Δεν είμαι τόσο αφελής ώστε να πιστεύω ότι ο κόσμος μας λειτουργούσε ώς χθες με βάση το διεθνές δίκαιο. Πίστευα, ωστόσο, ότι το επιχείρημα της ισχύος, όσο ρεαλιστικά ορθό και αν ήταν, έπονταν. Δεν προηγούνταν. Γιατί από μόνο του δεν νομιμοποιούσε ηθικά τις αποφάσεις. Τα προσχήματα κατά κανόνα τηρούνταν. Και τούτο, για μικρές χώρες όπως η δική μας, μετρούσε. Γιατί καθυστερούσε τα τετελεσμένα. Τουναντίον, σήμερα, όλα δείχνουν πως περνούμε σε μιαν άλλη ιστορική περίοδο.
Για να μη θυμίσει, 90 χρόνια μετά, ο τελικός του Μουντιάλ, στο στάδιο MetLife της Νέας Υόρκης, στις 19 του προσεχούς Ιουλίου, την τελετή λήξης των Ολυμπιακών Αγώνων του Βερολίνου, το 1936, ας καταλάβουμε επιτέλους ως Ευρωπαίοι και ως Ελληνες ότι, αν δεν πιστέψουμε στις δυνάμεις μας, αν επιτέλους δεν τολμήσουμε κάτι, ο δυτικός πολιτισμός που μας ένωνε τα τελευταία ογδόντα χρόνια θα σβήσει. Και στα ερείπιά του θα γίνει στάχτη ό,τι πολυτιμότερο έχουμε: η αξιοπρέπειά μας ως ελεύθερων ανθρώπων.
*Ο κ. Νίκος Κ. Αλιβιζάτος είναι ομότιμος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.
