Ο Σατωμπριάν (συγγραφέας και φιλέλληνας του 19ου αιώνα) ταξίδεψε στην Ελλάδα, για να δει «τον θάνατο των πολιτισμών, την καταστροφή ή το ξεθώριασμα των τοπίων» (Marc Auge, Μη Τόποι, ΠΕΚ). Εκανε ρομαντικές σκέψεις πλάι στα ερείπια. Μυήθηκε στην παρακμή μέσα από τον περίπλου του Σουνίου.
Η μελαγχολία του ήταν κοινότοπη, νεανική και πένθιμη: «Αυτόν τον πίνακα της Αττικής, το θέαμα που ατένιζα, το ατένιζαν μάτια κλειστά εδώ και δυο χιλιάδες χρόνια. Θα περνούσα κι εγώ με τη σειρά μου, άλλοι άνθρωποι, φευγαλέοι όσο κι εγώ, θα έρθουν να κάνουν τις ίδιες σκέψεις πάνω στα ίδια ερείπια». Η κατάρρευση των πολιτισμών ήταν το κεντρικό θέμα της ρομαντικής ψυχής.
Τι είναι «ερείπιο» στην εποχή μας; Η φύση που τελειώνει. Σαν τον Σατωμπριάν μπορούμε να νιώσουμε την αυτάρεσκη μελαγχολία των τελευταίων θεατών/προσκυνητών. Το θέαμα θα μας καταπιεί και ύστερα θα λήξει. Μέσα στη φύση θα έρθουμε σε επαφή με το Υψηλό, αλλά ταυτόχρονα θα νιώσουμε το άγγιγμα του θανάτου χωρίς να έχουμε καν τη σιγουριά του Γάλλου πως το τοπίο θα επιβιώσει. Τα φυσικά τοπία στον 21ο αιώνα λειτουργούν (και) σαν προοικονομημένα ερείπια.
Τα οικοσυστήματα που έχουν μέσα τους καλά σμιλεμένη γνώση αιώνων απειλούνται κι έτσι θεματοποιούνται στη μουσική, στα εικαστικά κ.λπ. Από τη Βραζιλία μέχρι τα δάση της Ελλάδας η φύση αποπνέει την παλιά υπόσχεση της επαφής με το Υψηλό (που τόσο μάγευε και τους ανθρώπους άλλων αιώνων), αλλά και την πένθιμη μελαγχολία της ήττας. Είναι μια ομορφιά υπό αίρεση. Εξαρτάται από τις ενέργειές μας.
Στην Ουκρανία ένα μέρος της φύσης έχει πληγεί ανεπανόρθωτα. Στην εργασία του βραβευμένου φωτογράφου Alessio Mamo μπορεί να δει κανείς σειρές από απανθρακωμένα δέντρα και ισοπεδωμένα χωριά μ’ όλη τη ζωή τους στραγγισμένη. Αμέτρητα δέντρα έχουν κοπεί. Τα δάση έχουν γίνει ναρκοπέδια. Στον ποταμό Δνείπερο, πολύτιμα για όλη την Ευρώπη οικοσυστήματα με ολόδικούς του ρυθμούς, ψάρια, πουλιά, χλωρίδα και σπάνια είδη, προσπαθούν ν’ αντέξουν την καθημερινή παραβίαση της γαλήνης τους. Ο ουρανός γίνεται ζώνη θανάτου με μαύρα σύννεφα (βλ. και Ιράν).
Ο ποταμός Σέιμ, μέσα στην αθωότητά του, κυλάει από τη Ρωσία στην Ουκρανία (μεταξύ Κουρσκ και Σούμι). Αθελά του ενεπλάκη στον πόλεμο. Το 2024 μία τεράστια οικολογική καταστροφή τον συνέθλιψε όταν χημικά από παρακείμενο ρωσικό χωριό χύθηκαν στο σώμα του και έφτασαν στην Ουκρανία. Το οικοσύστημά του κατέρρευσε. Το οξυγόνο αφαιρέθηκε από το νερό και τα ψάρια έπαθαν ασφυξία. Ο ποταμός έγινε θάλαμος αερίων για τα ψάρια.
Η ζωή, ωστόσο, επιμένει. Ο μαυροπελαργός, ντροπαλό πτηνό που φωλιάζει πλάι σε νερό (ενδημεί και στη Βόρεια Ελλάδα), προσάρμοσε τη μεταναστευτική του διαδρομή για ν’ αποφεύγει τον πόλεμο στην Ουκρανία. Τα ηλιοτρόπια σηκώνουν κεφάλι γύρω από Ρώσους και Ουκρανούς στρατιώτες. Οι φύτρες που ξεπετάγονται στην Καχόφκα μετά την οικολογική καταστροφή του 2023 υπόσχονται πως θα υπάρξουν άνθη και φυλλώδη δάση στο μέλλον.
Σήμερα κυκλοφόρησαν φωτογραφίες από την «άνοιξη» στον Λίβανο, κίτρινα λουλουδάκια, ελαιόδεντρα. Σε κάθε συνειδητοποίηση πως η ζωή επιμένει παρά ταύτα, σκέφτομαι το ποίημα Τελευταίος Σταθμός (1944) του Γ. Σεφέρη. Αναρωτιέμαι κι εγώ τι είναι ο άνθρωπος όταν δεν είναι «αυτό που μεταδίνει τη ζωή». Πώς να τον πούμε τότε;
