Οταν ήμουν τελειόφοιτη Νομικής και για κάποια χρόνια μετά δούλευα σε δικηγορικές. Σ’ όλες τις εταιρείες που δούλεψα η πελατεία ήταν εκλεκτή και πλήρωνε ακριβά, οπότε ένα τεράστιο κομμάτι της δουλειάς ήταν να εξηγούμε σ’ αυτούς τους προνομιούχους ανθρώπους, που βασικά ήθελαν απλώς να ξεμπερδεύουν, πώς λειτουργούν ή δεν λειτουργούν η Δικαιοσύνη και το ελληνικό κράτος.
Θυμάμαι ακόμη το σοκ μίας πελάτισσας όταν της είπαμε να έρθει στο προκάτ. Στα δικαστήρια της Ευελπίδων είχε ένα κτίριο προκάτ και έκαναν εκεί μέσα δίκες. Πριν από χρόνια αυτό. Δεν ξέρω εάν υπάρχει ακόμη. Η διάδικος νόμιζε πως η αισθητική των δικαστηρίων θ’ αντιστοιχούσε στη σημασία που είχε η ημέρα της δίκης γι’ αυτήν την ίδια. Ηταν μία «ασήμαντη» διαφορά, αλλά και πάλι. Για τους διαδίκους η ημέρα της δίκης τους είναι κορυφαίο συμβάν. Δεν υπάρχει ευπρέπεια στο να ζητάς από κάποιον να παρευρεθεί στο προκάτ.
Ομως, όλη η τριβή με τα δικαστήρια της Ελλάδας είναι μια εξαθλίωση. Η περιπλοκότητα του συστήματος και οι σκανδαλώδεις καθυστερήσεις έχουν κάτι το αναξιοπρεπές. Το σύστημα είναι σε βραχυκύκλωμα. Είναι τόσο παράλογο και άδικο, που δεν γνωρίζω κανέναν αξιόλογο Ελληνα νομικό που να μην απολαμβάνει την ανάγνωση έργων του Κάφκα. Το σύστημα φέρνει τους διαδίκους σε αληθινή απόγνωση. Δεν είναι μόνον οι ρυθμοί χελώνας, η γραφειοκρατία, τα αδιανόητα έξοδα, η ταλαιπωρία. Υπάρχουν έννοιες που δεν μπορεί να συλλάβει ένας υγιής νους.
Δεν μπορούν, για παράδειγμα, να καταλάβουν οι άνθρωποι γιατί ένα ζήτημα που τους καίει θα εξεταστεί μετά από μερικά χρόνια – τι σημαίνει «δεν είχε άλλη δικάσιμο;». Δεν αντιλαμβάνονται τι σημαίνει «καθαρογραφή» δικαστικής απόφασης – και ορθώς, γιατί είναι σκανδαλώδες! Δεν μπορούν, παρόλο που το νιώθουν στο πετσί τους, να αντιληφθούν τι αδικίες δημιουργεί ένα σύστημα που είναι έτσι φτιαγμένο ώστε να αυξάνει την περιπλοκότητά του αντί να τη μειώνει. Η πλοήγησή σου στα μονοπάτια της περιπλοκότητας, εάν μείνουμε στις νόμιμες οδούς, εξαρτάται από την ικανότητά σου να πληρώνεις διάφορους δικηγόρους να κάνουν τα πάντα για εσένα. Είναι, λοιπόν, ζήτημα κοινωνικού και οικονομικού κεφαλαίου. Πεδίο ανάπτυξης των πιο κραυγαλέων ανισοτήτων.
Κάποιοι όταν πρέπει να παραστούν σε ελληνικό δικαστήριο ετοιμάζονται να παίξουν στο Law and Order. Εχουν αγωνία πώς θ’ απαντήσουν στους δικαστές, ώσπου να συνειδητοποιήσουν πως τα πράγματα στο δικαστήριο πιο πολύ μοιάζουν με κακόγουστη κωμωδία ή επίσκεψη στη ΔΟΥ παρά με αστυνομική σειρά.
Οι δικαστικοί λειτουργοί είναι επιφορτισμένοι με τόσα βάρη, που όταν ένας διάδικος αντιλαμβάνεται πως το ίδιο –ένα– άτομο εξετάζει κι αυτό κι εκείνο και το άλλο, παθαίνει σοκ. Τρόμο παθαίνουν και όταν συνειδητοποιούν πώς και πού στοιβάζονται οι υποθέσεις τους, πώς λειτουργεί η δικονομία, πόσους υπαλλήλους (δεν) έχει το δικαστήριο και πόσο θ’ αργήσουν ν’ απαλλαγούν. Πόσο άκαμπτη, απάνθρωπη και αργή θα είναι η διαδικασία στο ενδιάμεσο. Δεν είναι βελούδινο για καμία πλευρά.
Τα ευτράπελα δεν έχουν τέλος. Υπηρεσίες του Δημοσίου κρίσιμες για τη λειτουργία των δικαστηρίων στριμωγμένες μέσα σε παρατημένα, δαιδαλώδη κτίρια, σήμανση μ’ ένα κομμάτι χαρτί και λίγο μαρκαδόρο ή με μία τυπωμένη σελίδα πιασμένη με σελοτέιπ. Αρχειοθέτηση 20ού αιώνα, βρώμικες αίθουσες που θερμαίνονται με θερμοπομπό, υπάλληλοι-βούδες από την εξάντληση και την τραγικότητα, δικαστές (ως επί το πλείστον γυναίκες) εξουθενωμένες.
Με τα Τέμπη βλέπει κανείς την κατάντια σε λάιβ μετάδοση. Η πίστη στους πιο θεμελιώδεις δημοκρατικούς θεσμούς είχε ήδη θαμπώσει από την αλλοίωση του τόπου του δυστυχήματος. Τώρα τη διαδικασία απονομής δικαιοσύνης ευτελίζει η ίδια η υλοποίησή της.
Να μια ευτράπελη είδηση: συγγενείς θυμάτων δεν χώρεσαν στην αίθουσα της δίκης μαζί με τους συνηγόρους τους, αλλά και όσοι μπήκαν δεν άκουγαν γιατί είχαν χαλάσει τα μικρόφωνα της προέδρου. Είναι παράλογο όποιος νομίζει πως αδικείται να θέλει να προστρέχει στα δικαστήρια κι εντός ευλόγου χρόνου, χωρίς να χάσει την αξιοπρέπειά του, να δικαιώνεται ή να απορρίπτουν οριστικά το αίτημά του; Οχι. Ομως, η Ελλάδα απέχει πάρα πάρα πολύ απ’ αυτό.
Τι να πει κανείς, λοιπόν, όταν διαβάζει πως τρία χρόνια μετά το σιδηροδρομικό δυστύχημα δεν βρέθηκε αίθουσα που να πληροί δύο στοιχειώδεις προϋποθέσεις α) να χωράει τους διαδίκους και τους δικηγόρους τους, β) να επιτρέπει την εύκολη παρακολούθηση της δίκης από τρίτους, αγνώστους, δημοσιογράφους, εκπροσώπους του δημοσίου συμφέροντος κ.λπ., αφού οι δίκες είναι δημόσιες (άρθρο 93, παρ. 2 του Συντάγματος της Ελλάδος) και έχουμε δικαίωμα –αλλά και συμφέρον– να μαθαίνουμε κάθε λεπτό τι γίνεται εκεί μέσα; Μήπως δεν περίμεναν πως η δίκη θα προσελκύσει κόσμο; Ή μήπως δεν ήθελαν να χωράει κόσμος μέσα στην αίθουσα, παραβιάζοντας, έτσι, μπροστά στα μάτια μας τη συνταγματική υποχρέωση για δημοσιότητα; Μήπως προτιμήθηκε αυτή η παραβίαση από την κοινοποίηση άλλων παραβιάσεων;
Τι να πει κανείς που η αίθουσα βρέθηκε… στο Γαιόπολις; Σκεφτείτε: μια δίκη με τέτοια βαρύτητα… δεν μπορεί να χωρέσει στο κτιριακό συγκρότημα όπου απονέμεται τακτικά η δικαιοσύνη στη Θεσσαλία. Φανταστείτε κατά πόσον οι κτιριακές εγκαταστάσεις, το ανθρώπινο δυναμικό, η ταχύτητα και η λειτουργία της Δικαιοσύνης ανταποκρίνονται στις προσδοκίες άλλων διαδίκων με λιγότερο θεαματικές δίκες που, όμως, για αυτούς έχουν σημασία, γιατί είναι η ζωή τους.
