Είμαι βέβαιος ότι ο τίτλος είναι προκλητικός. Σκόπιμα, για να σας προκαλέσω το ενδιαφέρον. Δυστυχώς, όμως, και αληθινός. Εξηγούμαι. Θεωρώ ότι το εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα πάσχει σε πολύ ανησυχητικό βαθμό, ώστε να διακυβεύεται το μέλλον του τόπου. Στη στήλη αυτή έγραψα τις τελευταίες εβδομάδες ένα κείμενο σε τέσσερις συνέχειες με τίτλο: «Κραυγή αγωνίας ενός εκπαιδευτικού». Το κείμενο δεν ήταν δικό μου, αλλά ενός εκπαιδευτικού ο οποίος δεν άντεξε την κατάσταση που αντιμετώπισε σε κάποιο ΕΠΑΛ και παραιτήθηκε από εκπαιδευτικός. Προσοχή! Δεν παραιτήθηκε για να πάει κάπου αλλού, αλλά παραιτήθηκε από τη σιγουριά της μονιμότητας του δημοσίου υπαλλήλου. Και μόνο η πράξη αυτή δίνει βαρύτητα στις διαπιστώσεις του.
Ομολογώ ότι η ανταπόκριση που είχα με προβλημάτισε. Πίστευα ότι ήταν ένα βαρετό κείμενο, το οποίο ουσιαστικά παρέθεσα από υποχρέωση προς τον επιστολογράφο εκπαιδευτικό, ο οποίος μπήκε στον κόπο να μου στείλει μια επιστολή 15 σελίδων. Με πραγματική έκπληξη διαπίστωσα ότι στην ηλεκτρονική σελίδα της «Κ» είχε προκαλέσει πάρα πολλά θετικά σχόλια. Αλλά και πολλοί φίλοι μου με βεβαίωσαν ότι τα κείμενα ήταν αποκαλυπτικά για το βάθος και την έκταση του προβλήματος. Επιπλέον, σε μια κουβέντα που είχα με τον διευθυντή της εφημερίδας Αλέξη Παπαχελά, μου εξέφρασε την ικανοποίησή του, λέγοντάς μου: «Τέτοια θέματα θέλουμε να αναδεικνύουμε…»
Συμπτωματικά, με πρόσκληση της Δεξαμενής Σκέψης «Σκυτάλη» βρέθηκα στην όμορφη Θεσσαλονίκη την 7η Μαρτίου 2026, για μια διάλεξη στην Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, με θέμα «Αγκάθια στην Παιδεία και στη Δημόσια Διοίκηση». Η ιδέα και η πρόσκληση προήλθαν από τον καλό μου φίλο Σωτήρη Κούβελα, τον οποίο θέλω να ευχαριστήσω και δημοσίως. Στη συζήτηση που ακολούθησε την ομιλία διαπίστωσα ότι είναι πολλοί που συμμερίζονται τις ανησυχίες και γι’ αυτό αποφάσισα να γράψω το σημερινό σημείωμα.
Ο πλέον γνωστός και εντυπωσιακός αφορισμός για την παιδεία αποδίδεται στον Ιρλανδό δημοσιογράφο, φιλόσοφο και βουλευτή Edmund Burke: “Education is the cheapest defence of a nation”. «Η παιδεία είναι η φθηνότερη άμυνα ενός έθνους». Επειδή, όμως, «ουδέν καινόν υπό τον ήλιον», αξίζει να δούμε τι είπε 2.000 χρόνια πριν ο δικός μας Ισοκράτης: «Τῆς μὲν γὰρ πόλεως τὰ τείχη καὶ τὰς τριήρεις ἡγοῦνται δύναμιν εἶναι, ἐγὼ δὲ τὴν παιδείαν τῶν πολιτῶν». «Μερικοί νομίζουν ότι η δύναμη μιας πόλης είναι τα τείχη και τα πλοία της· εγώ όμως θεωρώ δύναμή της την παιδεία των πολιτών της». Νομίζω ότι ο Edmund Burke μάλλον αντέγραψε τον Ισοκράτη.
Αλλά και ο Αριστοτέλης είπε περίπου τα ίδια για την παιδεία. Συγχωρήσατέ μου την παράθεση των κειμένων στα Αρχαία Ελληνικά, αλλά τα βρίσκω πολύ ωραία και μου θυμίζουν τα μαθητικά μου χρόνια, τότε που με δυσκολία τα μαθαίναμε: «Τῶν δὲ πραγμάτων ἡ παιδεία ἡ τῶν νέων σπουδαιοτάτη». «Από όλα τα ζητήματα της πολιτείας, η εκπαίδευση των νέων είναι το σημαντικότερο».
Πιστεύω ότι χρησιμοποιώντας τα λόγια σοφών, σας έπεισα για τη σημασία της παιδείας. Πριν πάω στα δικά μας, θέλω να αναφερθώ σε μια άλλη διάσταση του θέματος, που δεν είναι τόσο γνωστή.
Η εκτόξευση του Sputnik 1 από τη Σοβιετική Ενωση στις 4 Οκτωβρίου 1957 δημιούργησε τεράστιο σοκ στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες αντέδρασαν με αίσθημα κατεπείγοντος. Οπως ήταν αναμενόμενο, ψήφισαν τον νόμο για τη δημιουργία της NASA στις 29 Ιουλίου 1958. Σχεδόν ταυτόχρονα, 2 Σεπτεμβρίου 1958, ψηφίστηκε το National Defense Education Act (NDEA). Παρακαλώ την προσοχή σας στη σύνδεση της Εθνικής Ασφάλειας με την Παιδεία. Δεν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός αυτό. Μετά το σοκ, με νηφαλιότητα κατάλαβαν ότι για να πρωταγωνιστήσουν έπρεπε να αλλάξουν την Παιδεία τους!
Ο βασικός στόχος του νόμου ήταν να ενισχυθεί η εκπαίδευση σε τομείς κρίσιμους για την εθνική ασφάλεια, όπως τα μαθηματικά, οι φυσικές επιστήμες, η μηχανική και οι ξένες γλώσσες. Οι Αμερικανοί πολιτικοί πίστευαν ότι η τεχνολογική πρόοδος και η στρατιωτική ισχύς μιας χώρας εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από το επίπεδο της εκπαίδευσης των πολιτών της. Ετσι, το NDEA αποτέλεσε μια μεγάλη κρατική επένδυση στην εκπαίδευση, με σκοπό να δημιουργηθεί μια νέα γενιά επιστημόνων, μηχανικών και ειδικών που θα μπορούσαν να συμβάλουν στην επιστημονική και στρατηγική υπεροχή των Ηνωμένων Πολιτειών.
Ο νόμος προέβλεπε σημαντική οικονομική ενίσχυση για τα σχολεία και τα πανεπιστήμια. Χρηματοδότησε εργαστήρια φυσικών επιστημών, βελτίωσε τη διδασκαλία των μαθηματικών και ενίσχυσε την εκπαίδευση των εκπαιδευτικών. Παράλληλα, εισήγαγε προγράμματα φοιτητικών δανείων και υποτροφιών, δίνοντας τη δυνατότητα σε περισσότερους νέους να σπουδάσουν σε πανεπιστήμια. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε επίσης στη διδασκαλία ξένων γλωσσών και στη μελέτη άλλων χωρών, ώστε οι Ηνωμένες Πολιτείες να κατανοούν καλύτερα τον διεθνή πολιτικό και πολιτισμικό ανταγωνισμό της εποχής.
Το National Defense Education Act θεωρείται σήμερα σημείο καμπής στην ιστορία της αμερικανικής εκπαίδευσης. Ενίσχυσε σημαντικά τη σχέση μεταξύ εκπαίδευσης, επιστημονικής έρευνας και εθνικής ασφάλειας. Παράλληλα, συνέβαλε στη δημιουργία της επιστημονικής και τεχνολογικής βάσης, που επέτρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες να πρωταγωνιστήσουν στην εξερεύνηση του Διαστήματος και σε πολλούς άλλους τομείς της σύγχρονης επιστήμης.
Γυρίζουμε στα δικά μας. Ο θάνατος της εκπαιδευτικού στη Θεσσαλονίκη προκάλεσε έντονη συγκίνηση και συζήτηση στην εκπαιδευτική κοινότητα και στην κοινωνία. Η γυναίκα, που υπηρετούσε για χρόνια στη δημόσια εκπαίδευση, πέθανε ύστερα από εγκεφαλικό επεισόδιο. Σύμφωνα με πληροφορίες που δημοσιοποιήθηκαν μετά το τραγικό γεγονός, το τελευταίο διάστημα είχε βιώσει έντονη ψυχολογική πίεση λόγω περιστατικών εκφοβισμού και προσβλητικής συμπεριφοράς από μαθητές στο σχολικό περιβάλλον.
«Μερικοί νομίζουν ότι η δύναμη μιας πόλης είναι τα τείχη και τα πλοία της· εγώ όμως θεωρώ δύναμή της την παιδεία των πολιτών της», είπε πριν από 2.000 χρόνια ο Ισοκράτης.
Συνάδελφοι και συγγενείς της μίλησαν για μια εκπαιδευτικό με μεγάλη αφοσίωση στο λειτούργημά της, η οποία προσπαθούσε καθημερινά να αντιμετωπίσει δύσκολες καταστάσεις μέσα στην τάξη. Τα περιστατικά που αναφέρθηκαν περιλάμβαναν ειρωνείες, προσβολές και γενικότερη απαξιωτική στάση, που φέρεται να επιβάρυναν σημαντικά την ψυχολογική της κατάσταση.
Το τραγικό αυτό γεγονός άνοιξε ξανά τη δημόσια συζήτηση για το φαινόμενο του σχολικού εκφοβισμού, όχι μόνο μεταξύ μαθητών αλλά και απέναντι στους ίδιους τους εκπαιδευτικούς. Εκπαιδευτικοί φορείς και συνδικαλιστικές οργανώσεις τόνισαν την ανάγκη να ληφθούν μέτρα για την προστασία των δασκάλων και των καθηγητών, καθώς και για την ενίσχυση της υποστήριξης μέσα στο σχολικό περιβάλλον.
Η απώλεια της εκπαιδευτικού υπενθυμίζει με δραματικό τρόπο ότι το σχολείο πρέπει να είναι χώρος σεβασμού και ασφάλειας για όλους. Η αντιμετώπιση του εκφοβισμού απαιτεί συνεργασία μεταξύ μαθητών, εκπαιδευτικών, γονέων και πολιτείας, ώστε να καλλιεργηθεί κουλτούρα αλληλοσεβασμού και υπευθυνότητας.
Το κρίσιμο ερώτημα όμως είναι: πώς φτάσαμε στο σημείο αυτό; Θυμήθηκα δύο περιστατικά μαθητικών παρελάσεων στην Ελλάδα τα οποία προκάλεσαν έντονη δημόσια συζήτηση και έγιναν σύμβολα μιας ευρύτερης κοινωνικής και πολιτικής έντασης: οι μούντζες μαθητών προς την εξέδρα των επισήμων και το λεγόμενο «παράξενο περπάτημα», που πολλοί συνέκριναν με το περίφημο silly walk.
Το πρώτο περιστατικό συνέβη στη Θεσσαλονίκη κατά τη μαθητική παρέλαση για την Επέτειο της Απελευθέρωσης της Θεσσαλονίκης το 2011. Εκείνη τη χρονιά η Ελλάδα βρισκόταν στο αποκορύφωμα της οικονομικής κρίσης και το κλίμα στην κοινωνία ήταν ιδιαίτερα φορτισμένο. Κατά τη διάρκεια της παρέλασης, ορισμένοι μαθητές που περνούσαν μπροστά από την εξέδρα των επισήμων ύψωσαν το χέρι σε μούντζα ή ΔΕΝ γύρισαν το κεφάλι τους προς την εξέδρα, με εμφανή διάθεση διαμαρτυρίας. Στην εξέδρα βρίσκονταν κυβερνητικοί αξιωματούχοι, ανάμεσά τους και ο τότε Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κάρολος Παπούλιας. Το γεγονός προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς πολλοί θεώρησαν ότι προσέβαλε τον θεσμό της παρέλασης και τα πρόσωπα που εκπροσωπούσαν το κράτος. Αλλοι όμως το είδαν ως ένδειξη της αγανάκτησης που επικρατούσε τότε στην κοινωνία.
Λίγο νωρίτερα, το 2010, ένα διαφορετικό αλλά εξίσου συζητημένο περιστατικό είχε γίνει στη μαθητική παρέλαση στη Νέα Φιλαδέλφεια. Μαθητές του 1ου Γενικού Λυκείου Νέας Φιλαδελφείας παρέλασαν με σκόπιμα ακανόνιστο και σατιρικό βηματισμό, αποφεύγοντας τον αυστηρό συγχρονισμό που χαρακτηρίζει τις μαθητικές παρελάσεις. Το βίντεο του περιστατικού διαδόθηκε γρήγορα στο Διαδίκτυο και πολλοί σχολιαστές το συνέκριναν με το διάσημο κωμικό περπάτημα του John Cleese στο σκετς «Ministry of Silly Walks» από τη σειρά Monty Python’s Flying Circus.
Και στις δύο περιπτώσεις η συζήτηση που ακολούθησε ξεπέρασε τα ίδια τα περιστατικά. Πολλοί έθεσαν το ερώτημα αν οι μαθητικές παρελάσεις πρέπει να διατηρούν τον στρατιωτικό χαρακτήρα τους ή να μετατραπούν σε διαφορετική μορφή εορτασμού. Αλλοι υποστήριξαν ότι τέτοιες ενέργειες αποτελούν έλλειψη σεβασμού προς την ιστορική μνήμη και τις εθνικές επετείους. Παρά την ένταση της δημόσιας αντιπαράθεσης, οι μαθητές δεν αντιμετώπισαν σοβαρές κυρώσεις και τα περιστατικά έμειναν κυρίως ως στιγμές συμβολικής αμφισβήτησης μέσα σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών συζητήσεων.
Η έλλειψη οποιασδήποτε συνέπειας για τους παραβατικούς μαθητές, οι οποίοι ήταν γνωστοί λόγω τηλεόρασης, λειτούργησε σαν αποδοχή της παραβατικότητας, η οποία φυσικά εξελίσσεται σε άλλες μορφές. Σχολείο χωρίς τιμωρία δεν επιτελεί τον προορισμό του. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο έχουμε φτάσει στις απαράδεκτες σημερινές συνθήκες.
Νομίζω ότι στην Ιταλία, αν η βαθμολογία στη Διαγωγή είναι 6/10, ο μαθητής μένει στην ίδια τάξη του Λυκείου, έστω κι αν έγραψε 20 στα Μαθηματικά!
Ακούει κανείς;
*Ο κ. Ανδρέας Γ. Δρυμιώτης είναι σύμβουλος επιχειρήσεων.
