Παραφράζοντας ελαφρώς τη γνωστή ρήση του Μάρσαλ ΜακΛούαν «το μέσο είναι το μήνυμα», θα λέγαμε ότι έχουμε μπει για τα καλά σε μια εποχή που «το μέσο είναι ο πόλεμος». Η τεχνολογία, οι τρόποι διαμεσολάβησης της πραγματικότητας όχι μόνον αλλάζουν καθοριστικά τις αντιληπτικές συνήθειες και την κοινωνική οργάνωσή μας, αλλά όλο και περισσότερο στις συνθήκες χάους και απορρύθμισης της φιλελεύθερης δημοκρατίας, γίνονται μοχλοί μιας αδιόρατης και διαρκούς πολεμικής συνθήκης.
Η σχέση πολέμου και μέσων επικοινωνίας είναι στενή ήδη από τους μεγάλους παγκοσμίους πολέμους του 20ού αιώνα, με τον Τύπο και το ραδιόφωνο να παίζουν κεντρικό (προπαγανδιστικό κυρίως) ρόλο. Στη συνέχεια, μια νέα ισορροπία θα φέρει ο πόλεμος στο Βιετνάμ και θα βάλει πολύ περισσότερο στο επίκεντρο την «εικόνα του πολέμου». Για πρώτη φορά, πολεμικές εικόνες έμπαιναν καθημερινά στα σπίτια μέσω τηλεόρασης, αλλά αυτό δεν είχε μια μονοσήμαντη επίδραση στην κοινή γνώμη των ΗΠΑ και ευρύτερα της Δύσης. Οι πολλές εικόνες πολέμου δεν διευκόλυναν μόνο τις ιμπεριαλιστικές διαθέσεις της ψυχροπολεμικής εποχής, αλλά μέσα από τη βαναυσότητά τους έγιναν επίσης το σημείο αναφοράς στην ανάπτυξη ενός δυναμικού αντιπολεμικού κινήματος, ενός χάσματος μεταξύ των παλιών γενεών που υποστήριζαν αναφανδόν την κρατική (αντικομμουνιστική) προπαγάνδα και των νεότερων της δεκαετίας του ’60, που δυσανασχετούσαν και αμφισβητούσαν το αξιακό σύστημα των γονέων τους.
Η νέα μεγάλη στροφή στην ενημερωτική εικονογράφηση του πολέμου έρχεται με τον πόλεμο του Κόλπου (1990-91), που μένει επίσης γνωστός ως ο «πόλεμος του CNN». Η εικοσιτετράωρη τηλεοπτική ειδησεογραφία δημιουργεί μια νέα συνθήκη, συνεχούς «ζωντανής» μετάδοσης του πολέμου σε παγκόσμια κλίμακα και παραγωγής πολεμικών εικόνων πρωτόγνωρα ελεγχόμενων από στρατιωτικούς μηχανισμούς. Είναι αυτή η συνθήκη που θα οδηγήσει τον Ζαν Μποντριγιάρ να διαπιστώσει ότι ο πόλεμος μπαίνει στην εποχή του τηλεοπτικού θεάματος, που ενδιαφέρεται περισσότερο να μεταδώσει μια εικονική παρά πραγματική εμπειρία πολέμου. Οι τηλεοπτικοί δέκτες πλημμύρισαν με νυχτερινά πλάνα από έξυπνες βόμβες, γραφικά από συστήματα στόχευσης, στρατιωτικά briefing, ο πόλεμος εμφανίστηκε «καθαρός», «τεχνολογικός», σχεδόν χωρίς θύματα, όπως σε ένα video game.
Οσο η τεχνολογία εμπλέκεται σε όρους επιχειρησιακούς, οργανωτικούς και επικοινωνιακούς στον πόλεμο τόσο η εικόνα της βίας που εμπεριέχει φαντάζει «χειρουργική». Υπάρχουν, βέβαια, εξαιρέσεις σε αυτόν τον κανόνα. Π.χ. οι τρομοκρατικές ενέργειες του ISIS που χρησιμοποίησαν βάναυσες εικόνες για να δημιουργήσουν φόβο, η ισραηλινο-παλαιστινιακή σύγκρουση που προβάλλει (και αρκετές φορές εργαλειοποιεί) τις εικόνες των θυμάτων για την ευαισθητοποίηση της διεθνούς κοινής γνώμης κ.ά.
Το παράδειγμα του πολέμου στην Ουκρανία αλλά και αυτού που ξεκίνησε στο Ιράν διαγράφει μια νέα εξέλιξη στην «εικονομία» του πολέμου. Σε αυτή τη φάση σημειώνεται ένα παράδοξο, ενώ υπάρχουν περισσότερα δεδομένα και βίντεο από ποτέ, οι καθαρές εικόνες πραγματικής μάχης και βίας σπανίζουν. Ενας συνδυασμός παραγόντων φαίνεται να συμβάλλει σε αυτή την εντύπωση. Ο σύγχρονος πόλεμος είναι διάσπαρτος και εν πολλοίς «αόρατος», αφού υπάρχουν λίγες μεγάλες συγκρούσεις στρατών και συχνότερα μάχες ανάμεσα σε μικρές μονάδες, drones, εκτόξευση πυραύλων και χρήση πυροβολικού από μεγάλες αποστάσεις. Η εικόνα του πολέμου που τελικά διαμεσολαβείται, κυριαρχείται κυρίως από απόμακρες εκρήξεις βομβών, κατεστραμμένα οχήματα και κτίρια, στιγμιότυπα μετά τη μάχη και όχι κατά τη διάρκειά της. Την εποχή των social media, ο πόλεμος παράγει λιγότερες ηρωικές εικόνες μάχης και περισσότερες εικόνες που ηρωοποιούν την ίδια την τεχνολογία: drones, θερμικές κάμερες, όπλα υψηλής τεχνολογίας, χάρτες δεδομένων κτλ.
Ο υπερτεχνολογικοποιημένος πόλεμος που εκτυλίσσεται μπροστά στις διάφορες οθόνες μας, είναι ταυτόχρονα διαχυμένος και εικονογραφικά αφηρημένος – αποστειρωμένος από βία εκτός εξαιρέσεων. Ετσι δίνει τη σκυτάλη σε μια ατέρμονη διαδικασία περιγραφής και ερμηνείας των συνεπειών του με πιο παραδοσιακά μέσα (προφορικό και γραπτό λόγο), ενώ μπαίνει στον χορό και ο νέος κώδικας του ψηφιακού χιούμορ, των memes, των viral και ΑΙ εικόνων, που χρησιμοποιούνται ως «όπλα» πληροφορίας και φυσικά παραπληροφόρησης. Είμαστε άλλωστε σε αυτό που έχουν ορίσει εύστοχα οι Μάθιου Φορντ και Αντριου Χόσκινς ως «συμμετοχική» φάση πόλεμου, στην εποχή, δηλαδή, που τα ψηφιακά δίκτυα και smartphones καθιστούν τη διάκριση μεταξύ εμπολέμων, μαρτύρων και κοινού όλο και πιο θολή. Σε αυτό το νέο πλαίσιο αναπτύσσεται ένα δίκτυο ψηφιακής εμπλοκής πολλών κοινωνικών δρώντων, αφού τα social media συνδέουν το πεδίο μάχης με το παγκόσμιο κοινό και επιτρέπουν σε οποιονδήποτε να καταγράφει, να μεταδίδει, να σχολιάζει ακόμη και να συμβάλλει επιχειρησιακά στον πόλεμο. Βέβαια, το αντίτιμο στον εκδημοκρατισμό της πολεμικής δημόσιας σφαίρας (που δεν εξαρτάται πια μόνο από την κρατική ή δημοσιογραφική τροφοδοσία) είναι η δημιουργία ενός διαρκούς κλίματος πόλωσης, που καλεί τους «χρήστες» να πάρουν θέση εικονικής και πραγματικής μάχης.
*Ο κ. Βασίλης Βαμβακάς είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας της Επικοινωνίας στο ΑΠΘ.
