Είναι δεδομένο ότι στην Αθήνα υπάρχει πρόβλημα στέγης και, πιο συγκεκριμένα, προσιτής κατοικίας για ανθρώπους χωρίς υψηλά εισοδήματα. Είναι επίσης δεδομένο ότι σε ελάχιστη απόσταση από την Ομόνοια εκτείνεται ο Ελαιώνας, μία από τις τελευταίες ευκαιρίες για ανασχεδιασμό του αστικού ιστού σε μεγάλη κλίμακα. Η πολεοδόμηση του Ελαιώνα αποτελεί, κατ’ αρχήν, μια λογική επιλογή με βάση τις ανάγκες της σύγχρονης Αθήνας.
Ανατρέχοντας στην ιστορία της πόλης, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε μια καθοριστική ιδιαιτερότητά της: με ελάχιστες εξαιρέσεις, η Αθήνα αναπτύχθηκε χωρίς συνεκτικό πολεοδομικό σχεδιασμό, αλλά μέσα από αποσπασματικές και συχνά εκ των υστέρων ρυθμίσεις. Η ραγδαία μεταπολεμική αύξηση του πληθυσμού οδήγησε σε μια ταχεία και σε μεγάλο βαθμό αποσπασματική οικοδόμηση, βασισμένη στο μοντέλο της αντιπαροχής. Η επανάληψη της τυπικής αθηναϊκής πολυκατοικίας έδωσε μια αποτελεσματική απάντηση στο πρόβλημα στέγης και, παραδόξως, συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας ζωντανής και σχετικά ασφαλούς πόλης. Την ίδια στιγμή, όμως, παρήγαγε έναν αστικό ιστό με ανεπαρκείς υποδομές και προβληματικούς ή κατακερματισμένους δημόσιους χώρους. Με λίγα λόγια, πρόκειται για μια πόλη που διαμορφώθηκε κυρίως μέσα από την επανάληψη ιδιωτικών πρωτοβουλιών και όχι μέσα από συντονισμένο σχεδιασμό.
Η πρόσφατη εμπειρία του Ελληνικού αντιμετωπίζει ορισμένες από τις παραπάνω αδυναμίες. Ωστόσο, ήδη διατυπώνεται προβληματισμός όχι μόνο για τις επιπτώσεις του στον κοινωνικό χάρτη –καθώς απευθύνεται κυρίως σε επενδυτές και υψηλά εισοδήματα– αλλά και για συγκεκριμένες αρχιτεκτονικές επιλογές, όπως το ύψος και η κλίμακα των κτιρίων, που τείνουν να εισαγάγουν ένα πρότυπο ανάπτυξης ασύμβατο με την κλίμακα του αττικού τοπίου και τη λογική της ελληνικής πόλης.
Η πολεοδόμηση του Ελαιώνα προσφέρει την ευκαιρία να αποκτήσει η Αθήνα αυτό που ποτέ δεν είχε: έναν ορθολογικό και ποιοτικό σχεδιασμό σε όλες τις κλίμακες. Ταυτόχρονα, όμως, ενέχει έναν σαφή κίνδυνο: την επανάληψη, σε μεγαλύτερη κλίμακα, του ίδιου μοντέλου που διαμόρφωσε την πόλη μεταπολεμικά, ενός μοντέλου όπου ο αστικός χώρος παράγεται αποσπασματικά, μέσα από ιδιωτικές πρωτοβουλίες, χωρίς συνολικό όραμα.
Η πολιτεία να ενεργοποιηθεί σε ρόλο συντονιστή και εγγυητή του συνολικού σχεδιασμού, αναλαμβάνοντας την ευθύνη για την ανάθεση και την αυστηρή επίβλεψη των μελετών σε όλες τις κλίμακες, μέσα από διαφανείς διαδικασίες.
Το ζητούμενο δεν είναι μόνον η κάλυψη των στεγαστικών αναγκών, αλλά η συγκρότηση ενός συνεκτικού αστικού περιβάλλοντος. Αυτό προϋποθέτει σχεδιασμό σε όλες τις κλίμακες: από τον σχεδιασμό των βασικών υποδομών και των μεγάλων αξόνων έως τη διαμόρφωση συνεκτικών γειτονιών με σαφή οργάνωση των οικοδομικών τετραγώνων, των δημόσιων χώρων και των κινήσεων. Αλλά και στην κλίμακα της αρχιτεκτονικής, με τη δημιουργία πρότυπων κτιρίων και οικιστικών συνόλων –μέσα από ανοιχτές διαδικασίες, όπως οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί– που θα εισαγάγουν νέες τυπολογίες και τρόπους κατοίκησης, όχι ως αποσπασματικά αρχιτεκτονικά αντικείμενα, αλλά ως πρότυπα ικανά να επαναληφθούν και να συγκροτήσουν ένα συνεκτικό μοντέλο ανάπτυξης για την περιοχή.
Για να συμβούν όλα τα παραπάνω, μία είναι η βασική προϋπόθεση: η πολιτεία να ενεργοποιηθεί σε ρόλο συντονιστή και εγγυητή του συνολικού σχεδιασμού, αναλαμβάνοντας την ευθύνη για την ανάθεση και την αυστηρή επίβλεψη των μελετών σε όλες τις κλίμακες, μέσα από διαφανείς διαδικασίες. Η μετακύλιση αυτής της ευθύνης στους ιδιώτες –είτε στους μικροεργολάβους της αντιπαροχής είτε στις σύγχρονες μεγάλες εταιρείες κατασκευής και real estate– οδηγεί σχεδόν αναπόφευκτα σε μια κατακερματισμένη παραγωγή χώρου, όπου κάθε επιμέρους έργο υπακούει σε ιδιωτικές στοχεύσεις και όχι σε ένα συλλογικό όραμα για την πόλη. Το αποτέλεσμα είναι γνώριμο: ασυνέχειες στον δημόσιο χώρο, έλλειψη ιεράρχησης, απουσία κοινωνικής μείξης και, τελικά, η υποχώρηση των αναγκών των πιο αδύναμων απέναντι στη λογική της αγοράς.
Ο Ελαιώνας δεν είναι απλώς ένα ακόμη αναπτυξιακό έργο· είναι ίσως η τελευταία ευκαιρία για να δοκιμαστεί, στην πράξη, αν η Αθήνα μπορεί να παραχθεί ως πόλη και όχι ως άθροισμα ιδιωτικών επενδύσεων.
*Ο κ. Πάνος Δραγώνας είναι αρχιτέκτων, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πατρών.
