«Πόλεμος πάντων μὲν πατήρ ἐστι, πάντων δὲ βασιλεύς»
ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ
Τίποτα δεν συγκεντρώνει το μυαλό όσο ο πόλεμος. Τίποτα δεν είναι πιο αρχέγονο από τον πόλεμο. Η νεωτερική φαντασίωση ότι ο ορθολογισμός, η δημοκρατία και η βιομηχανική ανάπτυξη κατέστησαν τον πόλεμο αναχρονισμό, συνιστά χονδροειδή απλούστευση.
Για τους αφελείς μαρξιστές, ο πόλεμος καταργείται με την κατάργηση των τάξεων. Για τους χαζοχαρούμενους φιλελεύθερους, η παγκοσμιοποίηση της παραγωγής, του εμπορίου και των επικοινωνιών δημιουργεί κοινότητα συμφερόντων, η οποία εμπεδώνει την ειρήνη. Οσοι εμπνέονται από τον Ηράκλειτο, τον Θουκυδίδη και τον Μακιαβέλι, προσπερνούν αυτά τα απλοϊκά σχήματα σκέψης. Γνωρίζουν ότι η κοινωνική συνύπαρξη, ιδιαίτερα στην πλανητική εποχή, συγκροτείται από την «έριν» – τη διαμάχη, την αντιπαλότητα, τη σύγκρουση.
Οταν ο Ηράκλειτος αποκαλεί τον πόλεμο πατέρα και βασιλιά των πάντων, διατυπώνει μια κοσμολογική αρχή. Δεν αναφέρεται στον πόλεμο στενά ως στρατιωτική σύγκρουση, αλλά, πιο γενικά, ως ένταση, αγώνα, αντι-παράθεση. Η σύγκρουση είναι η γενεσιουργός αρχή της πραγματικότητας. Ο αγώνας ενώνει τα αντίθετα. Το νέο γεννάται από την αντιπαλότητα. Ο «πόλεμος» (η ηρακλείτεια αντι-παράθεση) παράγει διακρίσεις – παλιό-νέο, ελεύθεροι-δούλοι, άρχοντες-αρχόμενοι, εργοδότες-εργαζόμενοι. Οτιδήποτε διαφοροποιείται, αποκτά υπόσταση «πολεμικά». Το νεογέννητο αποκόπτεται από τη μητέρα και τα παιδιά αποχωρούν κάποτε από την οικογένεια· οι ιδέες συγκρούονται και μεταλλάσσονται· νεοπαγή κόμματα εμφανίζονται, παλαιά αποδυναμώνονται· καινούργιες επιχειρήσεις μπαίνουν στην αγορά, υφιστάμενες απέρχονται. Τα πάντα ρει.
Αν βλέπεις τον κόσμο με τα μάτια του Ηράκλειτου, καταλαβαίνεις καλύτερα τη ροή, την παράδοξη συνέχεια-και-ασυνέχεια. Δεν εκλαμβάνεις την πραγματικότητα ως αμετακίνητο πέτρωμα αλλά ως ηφαιστειακό μάγμα. Η σταθερότητα είναι επιφανειακή και προσωρινή – ισορροπία αντίρροπων δυνάμεων. Ο,τι σήμερα είναι, αύριο δεν θα υπάρχει. Το καινούργιο θα εκτοπίσει το παλιό. Η ευφυΐα συνίσταται στο να έχεις τη σοφία να διακρίνεις το γόνιμο στο νέο και/ή να πασχίζεις να μπολιάσεις το νέο με το «καλό».
Η πολιτεία υπάρχει ως διακριτή οντότητα όσο υπερασπίζεται τον εαυτό της.
Οποιος κυβερνά ή φιλοδοξεί να κυβερνήσει και δεν έχει συνειδητοποιήσει την ηρακλείτεια κοσμολογική αρχή του «πολέμου» δεν θα περνούσε το τεστ κυβερνητικής ικανότητας του Μακιαβέλι. Ο συγγραφέας του «Ηγεμόνα» και της «Τέχνης του πολέμου» κατανοούσε βαθιά τη σύγκρουση και θεωρούσε τη μελέτη της στρατιωτικής ιστορίας απολύτως απαραίτητη για τον κυβερνήτη. Η πολιτεία θεμελιώνεται στην «πολεμική» διάκριση από άλλες πολιτείες. Υπάρχει ως διακριτή οντότητα όσο υπερασπίζεται τον εαυτό της. Η αρχή αυτή ισχύει τόσο για τις δημοκρατίες, όσο και για τις απολυταρχίες.
Απολυταρχικά-ιδεοκρατικά καθεστώτα, όπως τα κομμουνιστικά ή θεοκρατικά, είναι εύθραυστα διότι διέπονται από μονιστική θεώρηση του κόσμου. Δεν αφήνουν χώρο για αντιπαράθεση, συνεπώς δεν ξέρουν να διαχειρίζονται εντάσεις. Δεν μαθαίνουν από αστοχίες, δεν ανα-θεωρούν βασικές παραδοχές, δεν ασκούνται στην αποτυχία. Το επίσημο αφήγημα αυτοκατανόησης μετατρέπεται σε απολίθωμα. Η ξύλινη γλώσσα κυριαρχεί και αναπαράγεται, διαμορφώνοντας μια αυτοαναφορική πραγματικότητα, η οποία χάνει την επαφή με τον εξωτερικό κόσμο. Η εξάλειψη των εσωτερικών διαφοροποιήσεων αποστερεί το ιδεοκρατικό καθεστώς από ελαστικότητα, μειώνοντας έτσι την προσαρμοστικότητά του. Μακροχρόνια, αδυνατίζει η ικανότητά του να διαφοροποιείται «πολεμικά» από το περιβάλλον και οδηγείται, βαθμιαία, στην εξαφάνιση. Ακόμη και πλουραλιστικά (δημοκρατικά) καθεστώτα είναι επιρρεπή, υπό όρους, στην αυτοαναφορικότητα. Στο μέτρο που αδυνατούν να συνθέσουν τις αναπόφευκτες διαφορές ή πασχίζουν να τις περιστείλουν αυταρχικά ή τις επενδύουν με φαντασιώσεις εθνικής κατίσχυσης, ανεπαισθήτως καθίστανται περίκλειστα και, μακροχρονίως, ευάλωτα. Η αυταρχική τάση, ιδιαιτέρως αν συνοδεύεται από ηγετικό ναρκισσισμό, μειωμένα θεσμικά αντίβαρα και εθνικιστική έξαψη, δημιουργεί έπαρση, η οποία οδηγεί σε άλογη ανάληψη κινδύνων και, τελικά, στην «ύβριν». Πανίσχυρες στρατιωτικά δημοκρατίες τείνουν να ορίζουν τα διεθνοπολιτικά προβλήματα με, κυρίως, στρατιωτικούς όρους, δηλαδή αποφεύγουν τη συν-εννόηση με αντιπάλους, επιφέροντας, αναπόφευκτα, αντισυσπειρώσεις και ασύμμετρες απειλές. Οταν ο «υβριστής» το καταλαβαίνει είναι αργά.
Ο ηρακλείτειος «πόλεμος» εμπεριέχει τον διά-λογο ακριβώς γιατί αναγνωρίζει την ετερότητα. Αν πιστεύεις ότι η ετερότητα είναι ανεξάλειπτη, ωθείσαι να διαλεχθείς μαζί της. Οσο, όμως, ο δημόσιος βίος μετατρέπεται σε «ανεξέταστο», τόσο στεγανοποιείται η κυρίαρχη αντίληψη, η οποία ενδυναμώνει τη μονοδιάστατη σκέψη και τροφοδοτεί φαντασιώσεις ισχύος.
Αν είσαι δημοκράτης και πιστεύεις ότι η δημοκρατία είναι το πεπρωμένο της ανθρωπότητας, ρέπεις στον αυταρχικό μονισμό – θα θέλεις, κάποια στιγμή, να επιβάλεις τη δημοκρατία στους άλλους, ακόμη και με τη βία (για το καλό τους!). Αν είσαι φιλελεύθερα ηγεμονικός και πιστεύεις ότι τα συμφέροντά σου υπηρετούνται καλύτερα από καθεστώτα της έγκρισής σου, τείνεις να χρησιμοποιείς ιδεολογικά (δηλαδή παραπλανητικά) τον όποιο φιλελευθερισμό σου για ίδιον συμφέρον. Κι αν είσαι ειρηνιστής που αντιτίθεται στον πόλεμο, δεν έχεις αντιληφθεί τις στρατιωτικές προϋποθέσεις της ειρήνης.
Οσοι διαθέτουν βιωματική εμπειρία της καταπίεσης και νοιάζονται αυθεντικά για τη χώρα τους είναι «φρόνιμα» επιφυλακτικοί. Εντυπωσιάζει η σύνθετη σκέψη Ιρανών αντιφρονούντων στη Βρετανία, οι οποίοι, σε επιστολή τους στον πρωθυπουργό Στάρμερ, επισημαίνουν ότι η αμερικανο-ισραηλινή επίθεση στο Ιράν θα ενισχύσει το θεοκρατικό καθεστώς. «Μια φιλοδημοκρατική πολιτική θα καταδίκαζε την ισραηλινή πρακτική δολοφονιών ακόμη και ηγετών που απεχθανόμαστε», γράφουν. «Υπάρχουν πολλά που μπορούν να γίνουν σε ένδειξη αλληλεγγύης με τους Ιρανούς. Αλλά η συμμετοχή στους αέναους πολέμους του Νετανιάχου δεν ανήκει σε αυτά» (Guardian, 10/3/26).
*Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
