Η σχέση αντισημιτισμού και πολιτικής ιδεολογίας δεν είναι γραμμική. Οι αντισημιτικές στάσεις εμφανίζονται συχνότερα στα άκρα του πολιτικού φάσματος – στην άκρα Δεξιά και στη ριζοσπαστική Αριστερά. Στην πρώτη περίπτωση, η εξήγηση είναι γνωστή και βαθιά ριζωμένη ιστορικά. Στη δεύτερη, η εχθρότητα συνδέεται κυρίως με τη στάση απέναντι στο Ισραήλ.
Ακριβώς επειδή οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή μετά τις 7 Οκτωβρίου 2023 έχουν κυριαρχήσει στην παγκόσμια επικαιρότητα, οι στάσεις απέναντι στο Ισραήλ έχουν αποκτήσει μεγαλύτερο βάρος. Οσο κι αν πολλοί ζητούν να διαχωριστεί η συζήτηση για τους Εβραίους από τη συζήτηση για το Ισραήλ, τα δύο στην πράξη αλληλοσυνδέονται. Κάπως έτσι, τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε μια αξιοσημείωτη μετατόπιση: η Δεξιά, σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, εμφανίζεται ολοένα και πιο ανοιχτά φιλοσημιτική, ενώ η Αριστερά γίνεται ολοένα και πιο επικριτική. Εδώ θα ασχοληθώ μόνο με την πρώτη πλευρά – τη δεξιά. Πώς εξηγείται η μεταστροφή της σε μια σαφώς πιο φιλοϊσραηλινή και, κατ’ επέκταση, φιλοσημιτική στάση; Υπάρχουν τρεις λόγοι. Για καθέναν από αυτούς θα προσπαθήσω να δείξω ότι έχει μεγαλύτερη επιρροή στη Δεξιά παρά στην Αριστερά.
Ο πρώτος έχει να κάνει με την πεποίθηση πως το Ισραήλ ως κράτος είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό στην προάσπιση των συμφερόντων του. Σύμφωνα με την κοινωνική ψυχολογία, άτομα και ομάδες αξιολογούνται σε δύο βασικές διαστάσεις: την ικανότητα και την ηθική. Η πρώτη αφορά δύναμη, επιρροή και αποτελεσματικότητα· η δεύτερη συνδέεται με αυτό που θα λέγαμε «ζεστασιά» – μια αίσθηση δικαιοσύνης και ηθικής νομιμοποίησης. Οι εμπειρικές μελέτες δείχνουν ότι όσοι αποδίδουν μεγαλύτερη σημασία στη διάσταση της αποτελεσματικότητας τείνουν ιδεολογικά προς τα δεξιά.
Για δεκαετίες, η εικόνα του Ισραήλ στη Δύση βασιζόταν κυρίως στη δεύτερη διάσταση: το κράτος των διωγμένων, το ιστορικό θύμα της ευρωπαϊκής βαρβαρότητας. Σήμερα το βάρος μετατοπίζεται ολοένα και περισσότερο στην πρώτη. Το Ισραήλ παρουσιάζεται ως υπόδειγμα στρατιωτικής αποτελεσματικότητας, τεχνολογικής υπεροχής και επιχειρησιακής ακρίβειας. Οι εικόνες θαυμασμού για την ικανότητα του ισραηλινού στρατού να εξουδετερώνει απειλές με ταχύτητα που θυμίζει την αλληλοεξουδετέρωση μαφιόζων σε ταινίες του Σκορσέζε είναι πλέον συχνές στον δημόσιο λόγο. Μια εξήγηση, λοιπόν, μπορεί να είναι πως το κέντρο βάρους έχει μετατοπιστεί σε μια διάσταση που αφορά περισσότερο τη Δεξιά.
Ο δεύτερος λόγος είναι απλούστερος: ο εχθρός του εχθρού είναι φίλος. Η λογική αυτή δεν είναι καινούργια. Ερευνα για τη γαλλική Αντίσταση δείχνει ότι πολλοί αντιστασιακοί βοήθησαν Εβραίους όχι μόνον από αλτρουισμό αλλά και επειδή μοιράζονταν τον ίδιο εχθρό: το ναζιστικό καθεστώς. Σήμερα βλέπουμε μια αντίστροφη εκδοχή της ίδιας λογικής. Στον λόγο πολλών δεξιών κομμάτων, το Ισραήλ παρουσιάζεται ως προκεχωρημένο φυλάκιο «δυτικών αξιών» απέναντι σε έναν μουσουλμανικό κόσμο που θεωρείται πολιτισμικά ασύμβατος με αυτές. Η υποστήριξη στο Ισραήλ γίνεται, έτσι, τρόπος υπεράσπισης της Δύσης.
Γιατί, όμως, αυτή η τάση εμφανίζεται πιο έντονα στη Δεξιά; Μήπως επειδή η Δεξιά θεωρεί τις δυτικές αξίες σημαντικότερες; Η απάντηση μάλλον βρίσκεται αλλού. Η επίκληση αξιών λειτουργεί συχνά ως πολιτική μεταμφίεση άλλων στάσεων – στάσεων που στην πράξη υπονομεύουν τις ίδιες αυτές φιλελεύθερες αξίες: προκατάληψη απέναντι σε μετανάστες ή μουσουλμάνους. Η σχετική βιβλιογραφία έχει περιγράψει παρόμοια φαινόμενα, από το femonationalism έως το homonationalism: ο λόγος υπέρ των δικαιωμάτων των γυναικών ή των ΛΟΑΤΚΙ εμφανίζεται ξαφνικά στη φαρέτρα της άκρας Δεξιάς ως εργαλείο για να στιγματιστούν οι μουσουλμανικές κοινωνίες. Με άλλα λόγια, η πιο ενθουσιώδης επίκληση των αξιών της Δύσης καμιά φορά γίνεται ακριβώς γιατί πίσω της κρύβονται αντιλήψεις που βρίσκονται σε σύγκρουση με τις ίδιες αυτές αξίες.
Ο τρίτος λόγος είναι μια πιο ακραία εκδοχή του δεύτερου. Το Ολοκαύτωμα αποτελεί το ισχυρότερο σύμβολο συλλογικού μαρτυρίου στη σύγχρονη ιστορία. Αυτό έχει δημιουργήσει, για δεκαετίες, μια ιδιότυπη ιεραρχία – ένα «σπιράλ θυματοποίησης» που συχνά αφήνει πικρή γεύση σε όσους βλέπουν το δικό τους ιστορικό τραύμα να μην αναγνωρίζεται στο ίδιο ηθικό επίπεδο, από τους Ποντίους και τους Αρμενίους έως τα θύματα της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας. Σήμερα βλέπουμε ένα παράδοξο αποτέλεσμα αυτής της ιστορικής μνήμης. Για όσους θέλουν να επιτεθούν σε ομάδες που θεωρούν απειλή για τη Δύση, η συμμαχία με το Ισραήλ προσφέρει ένα ισχυρό ηθικό καταφύγιο: «Στεκόμαστε στο πλευρό εκείνων που υπέφεραν περισσότερο». Ετσι, μια πολιτική σύγκρουση μπορεί να παρουσιαστεί ως ηθική υποχρέωση.
Με άλλα λόγια, επιστρέφοντας στην αρχική παρατήρηση: η δύναμη βοηθά. Αλλά ακόμη πιο χρήσιμο είναι όταν μπορεί να παρουσιαστεί και ως ηθική.
*O κ. Ηλίας Ντίνας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και κάτοχος της ελβετικής έδρας στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας.
