Συμβαίνει μια αόρατη επανάσταση. Μια συγκλονιστική αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο υπάρχουμε εμείς, τα ανθρώπινα όντα, σε αυτόν εδώ τον πλανήτη. Ελάχιστα συζητιέται. Οι πολιτικοί δεν την λαμβάνουν υπόψιν. Οι κοινωνίες, που μέσα στους κόλπους της συμβαίνει, και που εξαιτίας της αλλοιώνονται προαιώνιες δομές και ανατρέπονται ισορροπίες θεμελιώδεις, αδιαφορούν. Σχεδόν χωρίς να το παίρνουμε χαμπάρι, ένα κομβικό συστατικό του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος, χάνεται. Μπροστά στα μάτια μας, χωρίς κανείς να τη νοσταλγεί ή να την κλαίει, σβήνει: η βαρεμάρα.
Η μεγάλη αλλαγή που έχει συντελεστεί στον κόσμο μας είναι το ότι έχουμε εξαφανίσει σχεδόν ολοκληρωτικά τη βαρεμάρα. Κανένας άνθρωπος ποτέ πια δεν κάθεται μόνος του με τον εαυτό του, χωρίς να έχει τίποτε απολύτως να κάνει. Οι μεγαλύτερες και οι μεγαλύτεροι από εσάς καταλαβαίνετε τι εννοώ. Δεν καταλαβαίνετε απλά: θυμάστε. Θυμάστε να είστε παιδιά στο σπίτι, και να μην έχετε να απασχοληθείτε με τίποτε. Χωρίς videogames, κινητά, Spotify ή Netflix. Η τηλεόραση έχει δύο κανάλια, και δείχνουν βαρετές εκπομπές για μεγάλους ή -την προσοχή σας, οι νεότεροι- δεν δείχνουν τίποτε, επειδή δεν έχει αρχίσει ακόμα το πρόγραμμα. Καταλαβαίνετε τι εννοώ όσες και όσοι έχετε προσπαθήσει να βρείτε μια ασχολία για να περάσετε το χρόνο σας με υλικά, ας πούμε, ένα ξύλο και ένα κομμάτι σκοινί, ή με ένα αλουμινένιο κουτάκι κοκακόλας και πέτρες σε ένα άδειο οικόπεδο. Ή αν θυμάστε ατέλειωτες στιγμές σε ένα αυτοκίνητο στις στροφές του Αχλαδόκαμπου, όπου κανένα ραδιόφωνο δεν έπιανε, με μόνο ήχο το βουητό της μηχανής και μόνο οπτικό ερέθισμα ό,τι φαίνεται από τα παράθυρα, για ώρες. Οι ακόμα παλαιότερες και οι παλαιότεροι έχετε ακόμα πιο χαρακτηριστικές ιστορίες.
Στους νεότερους οι στιγμές αυτές θα φαντάζουν σαν μαρτύριο. Ήταν μαρτύριο. Οι άνθρωποι απεχθανόμαστε τη βαρεμάρα. Δεν θέλουμε να μένουμε μόνοι μας με τις σκέψεις μας. Προτιμάμε να κάνουμε κάποια -οποιαδήποτε- ασχολία απ’ το να καθόμαστε χωρίς να κάνουμε τίποτε. Ο ψυχολόγος Νταν Γκίλμπερτ διεξήγαγε ένα πείραμα. Ζήτησε από 42 ανθρώπους να μείνουν σε ένα δωμάτιο για 15 λεπτά, ο καθένας μόνος του. Όχι έξι ώρες. Δεκαπέντε λεπτά. Το δωμάτιο ήταν άδειο. Το μόνο πράγμα που υπήρχε μέσα ήταν ένα κουμπί. Αν το πατούσαν, πάθαιναν ένα ελαφρύ αλλά δυσάρεστο ηλεκτροσόκ στο πόδι. Το 25% των γυναικών που συμμετείχαν βαρέθηκαν τόσο πολύ, που πάτησαν το κουμπί. Το αντίστοιχο ποσοστό στους άνδρες ήταν 67%. Ένας από τους συμμετέχοντες πάτησε το κουμπί εκατόν εξήντα φορές.
Αλλά η βαρεμάρα δεν είναι απουσία. Όταν κάποιος βαριέται δεν παύει να λειτουργεί. Ίσα ίσα, όταν δεν έχουμε να σκεφτούμε ή να κάνουμε κάτι συγκεκριμένο ενεργητικά, όταν βαριόμαστε, ο εγκέφαλός μας ενεργοποιεί ένα άλλο τμήμα του: το Δίκτυο Αυτόματης Λειτουργίας (Default Mode Network -DMN). Το DMN αποτελείται από διάφορες ομάδες νευρώνων που, όταν επιτελούμε μια συγκεκριμένη λειτουργία, όταν βλέπουμε, κάνουμε ή ακούμε κάτι συγκεκριμένο, μένουν ανενεργές. Όταν μένουμε χωρίς ερεθίσματα, όμως, ξυπνούν. Τι κάνουν αυτοί οι νευρώνες; Πυροδοτούν μνήμες, δημιουργούν συνδέσεις και συνειρμούς, γεννούν σκέψεις αυτοαναφορικές ή σχετικές με το μέλλον, ή για αφηρημένες έννοιες. Το DMN είναι πάρα πολύ σημαντικό για την ανθρώπινη ανάπτυξη. Είναι ο λόγος που, όταν δεν έχουμε τίποτε συγκεκριμένο να σκεφτούμε, το μυαλό μας πηγαίνει σε ερωτήματα «μεγάλα» και συχνά άβολα: γιατί υπάρχουμε; Τι νόημα έχει το οτιδήποτε; Πόσο σημαντικά είναι αυτά που κατά τ’ άλλα μας καίνε και μας απασχολούν, μέσα σε ένα αχανές, αδιάφορο σύμπαν; Αλλά εκτός από αυτά, το DMN (και η βαρεμάρα) πυροδοτεί και κάτι άλλο: νέες ιδέες. Νέες συνδέσεις. Πρωτότυπες λύσεις, καινοτόμες προσεγγίσεις. Πώς νομίζετε ότι εφευρέτες και ιδιοφυΐες του παρελθόντος γέννησαν πολλές από τις σπουδαιότερες φιλοσοφικές ιδέες και επιστημονικές ανακαλύψεις της ανθρωπότητας, χωρίς βιβλιογραφία, τεχνικά μέσα ή σύγχρονες ευκολίες; Επειδή δεν είχαν τίποτε καλύτερο να κάνουν. Φαντάζεστε το Γκρέγκορ Μέντελ με smartphone; Θα καθόταν να διασταυρώνει μπιζέλια με πίστη και αφοσίωση για οκτώ χρόνια, αν είχε την επιλογή να χαζεύει όλη μέρα στο TikTok;
Σήμερα κάθε λεπτό της ζωής μας, κάθε δευτερόλεπτο της προσοχής μας είναι ένα πεδίο ανταγωνισμού γιγάντιων εταιρειών τεχνολογίας από την Αμερική και την Κίνα. Μια τεράστια αγορά τρισεκατομμυρίων είναι αφιερωμένη στο να μας δείχνουν ακριβώς αυτά που θέλουμε να δούμε, συνέχεια, όλη μέρα, κάθε μέρα, από τη στιγμή που ανοίγουμε τα μάτια μας κάθε πρωί, μέχρι τη στιγμή που τα ξανακλείνουμε το βράδυ. Σήμερα ο μέσος αμερικανός τσεκάρει το κινητό του 144 φορές την ημέρα. Περνά επτά ώρες την ημέρα κοιτάζοντας οθόνες. Τα παιδιά μας, ειδικά στον ανεπτυγμένο κόσμο, μεγαλώνουν με κάθε δευτερόλεπτο της ημέρας τους γεμάτο επιλογές, με οθόνες κάθε είδους και μεγέθους, με παιχνίδια, social media, ατελείωτο streaming και αδιάκοπες δραστηριότητες. Τριάντα χρόνια πριν νομίζαμε, αφελώς, ότι τα νέα τεχνολογικά θαύματα θα φέρουν τον κόσμο πιο κοντά, θα πυροδοτήσουν μια έκρηξη γνώσης και δημιουργίας, μια νέα, ψηφιακή Αναγέννηση. Δεν είχαμε καταλάβει ότι ο στόχος ήταν άλλος: μια ανελέητη μάχη για την προσοχή μας. Η κατάληψη κάθε ελεύθερης στιγμής κάθε ανθρώπου στη Γη με content. Η εξάλειψη της βαρεμάρας.
Αυτή η γκρίνια μπορεί να σας ακούγεται σαν όλες τις άλλες ρομαντικές νοσταλγίες για εποχές αθώες, όταν η τηλεόραση ήταν ασπρόμαυρη, οι γειτονιές μυρίζαν γιασεμιά και τα παιδιά παίζανε μπάλα στις αλάνες. Δεν είναι έτσι. Εδώ δεν μιλάμε για ένα φανταστικό ή εξιδανικευμένο παρελθόν που χάθηκε, ούτε για τις αναμνήσεις των boomers που νοσταλγούν τα νιάτα τους. Μιλάμε για ένα εγγενές κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας που φθίνει. Κι αυτή η απώλεια έχει συνέπειες. To 2003 ο μέσος εργαζόμενος μπορούσε να μένει συγκεντρωμένος σε ένα πράγμα για δυόμισι λεπτά κατά μέσο όρο, πριν θελήσει να στρέψει την προσοχή του σε κάτι άλλο. Σήμερα ο μέσος όρος είναι σαράντα δευτερόλεπτα. Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Είναι ότι έτσι, γεμάτοι ερεθίσματα και πράγματα να κάνουμε, εμείς δεν αφήνουμε ποτέ το μυαλό μας να αφεθεί, να δουλέψει πιο ελεύθερα, το DMN να κάνει τη δουλειά του. Πόσες νέες ιδέες, πόσες ανακαλύψεις, πόσες φρέσκιες, καινοτόμες λύσεις χάνονται κάθε μέρα, επειδή τα μυαλά που θα τις γεννούσαν, αν είχαν το χώρο και την αδράνεια, σκρολάρουν reels και χαζεύουν memes;
Υπάρχει λύση; Υπάρχει επιστροφή; Υπάρχει, και θα είναι θέμα ενός άλλου άρθρου. Αλλά είναι δύσκολη. Γιατί για πολλές και πολλούς από εμάς, ίσως είναι πολύ αργά. Αυτές τις λέξεις τις έγραψα στις εξέδρες ενός γυμναστηρίου περιμένοντας το παιδί να τελειώσει την προπόνηση. Γύρω μου στην ίδια κερκίδα, δεκαέξι άλλοι γονείς περίμεναν, κι αυτοί. Κανένας και καμία από εμάς δεν βαριόταν. Κανείς δεν σκεφτόταν ερωτήματα μεγάλα και άβολα. Κανείς δεν γεννούσε νέες φιλοσοφικές ιδέες, κανενός το DMN δεν ήταν ενεργό. Ο αριθμός των γονέων που δεν κοιτούσαν οθόνες σε όλη τη διάρκεια της αναμονής ήταν μηδέν. Ο αριθμός των γονέων που δεν κοιτούσαν τα κινητά τους, σκρολάροντας ή παίζοντας παιχνίδια, ήταν 1. Ένας. Εγώ.
Έγραφα τα λόγια αυτά, στο λάπτοπ.
