Εχω την αίσθηση ότι ο σχολιασμός αρχίζει να προσφέρει στον αναγνώστη πολύ περισσότερο Ιράν από αυτό που μπορεί να καταναλώσει. Διακρίνω ίχνη κορεσμού. Αλλωστε, τις τελευταίες μέρες οι στρατιωτικές επιχειρήσεις, δηλαδή οι εκατέρωθεν βομβαρδισμοί, δεν φαίνεται να αποτελούν το πρόκριμα σημαντικών εξελίξεων.
Κρατώντας στα χέρια μου την «Καθημερινή» του Σαββάτου 7ης Μαρτίου, στη σελίδα με τα Γράμματα Αναγνωστών, διαπίστωσα για μια ακόμη φορά το ενδιαφέρον που εξακολουθεί να υπάρχει για την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Ολες οι επιστολές –πλην μιας– αναφέρονται σε αυτήν την περίοδο. Εκείνο όμως που με εντυπωσίασε, διότι δεν το γνώριζα, ήταν το τρομακτικό σε πόνο σκίτσο του Φωκίωνος Δημητριάδη, με γκρίζα χρώματα, το οποίο αποτυπώνει την πορεία του φορτηγού με τα πτώματα των εκτελεσμένων και τις τραγικές φιγούρες των συγγενών να το περιβάλλουν. Είναι ένα σκίτσο από το βιβλίο του «Σκιά πάνω απ’ την Αθήνα, σκίτσα της Κατοχής» (εκδόσεις Μαρή 1970).
Ισως το 1970 ο κοινός νους δεν είχε συνειδητοποιήσει ότι Κατοχή και εμφύλιος πόλεμος συμπλέκονταν. Αλλωστε η δικτατορία συσκότιζε την Ιστορία υποβιβάζοντάς την σε όπλο προπαγάνδας.
Ημουν στο δημοτικό όταν ο πατέρας μου έφερε στο σπίτι το βιβλίο του Δημήτρη Ψαθά «Χειμώνας 1941» με σκίτσα του Δημητριάδη. Οικείες οι φιγούρες, καθώς τις συναντούσα κάθε μέρα στις πολιτικές γελοιογραφίες του στην εφημερίδα «Μακεδονία». Αρκετά αργότερα ήμουν σε θέση να τις αξιολογήσω. Τελικά είναι κανόνας ότι ένας άνθρωπος, με ταλέντο και ευαισθησίες, μπορεί να προσεγγίσει τα γεγονότα από πολλές πλευρές, με τρόπο σκωπτικό ή τραγικό. Το συγκεκριμένο βιβλίο του Φωκίωνος Δημητριάδη το προλόγισε ο Αγγελος Τερζάκης, ο οποίος έγραψε μεταξύ άλλων: «…πίσω από τη μαρτυρία του σκιτσογράφου βλέπουμε να ορθώνεται το δράμα, η δίκη και η καταδίκη μιας εποχής που δεν ξορκίστηκε κι ας το νομίζουμε. Απομένει σαν απειλή στον αέρα: ο ολοκληρωτισμός είναι τέρας που δεν εξοντώθηκε […]. Κι αν η λήθη είναι κάποτε αρετή, η μνήμη είναι πάντα χρέος».
Τη δραματικότητα του σκίτσου η «Καθημερινή» την υπογραμμίζει διά χειρός του ίδιου του Δημητριάδη: «Το αυτοκίνητο του θανάτου. Οταν έβγαινε από το Σκοπευτήριο αφήνοντας πίσω μια γραμμή αίματος, ήτο φανερό πως την ημέρα εκείνη είχαν γίνει εκτελέσεις σε μεγάλο αριθμό». Στο σκίτσο είναι χαραγμένη στο χώμα αυτή η μακάβρια γραμμή.
Οταν εξέδωσε αυτό το βιβλίο ο Φωκίων Δημητριάδης οι μνήμες της Κατοχής ήταν νωπές, καθώς ζούσε η γενιά που την είχε βιώσει. Ισως τότε, το 1970, ο κοινός νους δεν είχε συνειδητοποιήσει πως Κατοχή και εμφύλιος πόλεμος συμπλέκονταν. Η χρονική απόσταση ήταν σχετικά μικρή για να υπάρχει η δυνατότητα να σχηματιστεί η μεγάλη εικόνα με ευκρίνεια. Αλλωστε η δικτατορία, με τον απλοϊκό λόγο της, συσκότιζε την Ιστορία υποβιβάζοντάς την σε όπλο προπαγάνδας. Το διαισθάνεται αυτό ένας αστός διανοούμενος, ο Αγγελος Τερζάκης, ο οποίος έγραψε για το τέρας του ολοκληρωτισμού που δεν εξοντώθηκε. Μια παρατήρηση με αμφίπλευρη αιχμή και μάλλον επίκαιρη μισόν αιώνα μετά.
