Σε κάθε εποχή ο άνθρωπος ψάχνει λόγους για να σκοτώσει άλλους ανθρώπους. Καλές και χρήσιμες οι γεωπολιτικές αναλύσεις, όπως και οι οικονομικές και τεχνολογικές, αλλά η ανθρωπολογική και η πολιτισμική διάσταση ενός πολέμου συχνά μας οδηγεί στην πιο μεγάλη εικόνα, συνενώνοντας, με όλες τις διαφορές και τις ιδιαιτερότητες, όλες τις συγκρούσεις σε μία. Ουσιαστικά όλους τους διαφορετικούς χρόνους σε έναν.
Κάποτε ένας καλός λόγος για να σκοτώσεις ήταν ο ίδιος ο Χριστός. Αργότερα, ή περίπου παράλληλα με τη θρησκευτική μανία για σφαγή, προστέθηκε και ο εθνοπατριωτισμός. Η πίστη/πατρίδα καθαγίαζαν το γεγονός ότι θα σκοτώσεις άλλους ανθρώπους. Και όχι μονάχα στο πεδίο της μάχης, σε έναν, λίγο πολύ, αγώνα επί ίσοις όροις· αλλά και αμάχους, γυναικόπαιδα. Και εδώ ο καθαρός φόνος συνδυαζόταν με τον βιασμό, με το πλιάτσικο, τον σαδισμό.
Τα παραπάνω τα αναφέρουμε κυρίως σε ό,τι αφορά τις εκστρατείες. Οι αμυντικοί πόλεμοι, όχι ότι και αυτοί δεν χρειάζονται τη μυθολογία τους, έχουν άλλα ανακλαστικά. Π.χ., συχνά λέμε για το πώς, εν μέσω μιας δικτατορίας και στα απόνερα ενός εθνικού διχασμού, οι Ελληνες συσπειρώθηκαν ενάντια στον ξένο εισβολέα. Κατ’ αναλογία, μεγάλος αριθμός των σημερινών Ιρανών έχει υποφέρει από το θρησκευτικό καθεστώς, όμως η επίθεση που έχει δεχθεί η χώρα τους μπορεί εύκολα να οδηγήσει σε συσπείρωση – ή και σε εκ νέου αναβίωση του θρησκευτικού φανατισμού.
Η Δύση μπορεί σε επίπεδο ρητορικής να ανατρέχει στην πίστη και στην πατρίδα, αλλά πλέον είναι κυρίως μια επιφανειακή, προσχηματική ρητορική. Ετσι, καθώς έχουν εκπέσει σήμερα στον δυτικό κόσμο αυτά τα σχήματα, απόμεινε η «ασφάλεια» (του τύπου: το Ιράν εκκολάπτει τρομοκράτες και αναπτύσσει πυρηνικά), η «οικονομία» (ρίχνουμε το καθεστώς και στήνουμε ένα δικό μας με το οποίο θα κάνουμε χρυσές δουλειές), ενώ παράλληλα, μέσω της τεχνολογίας, εκμηδενίζουμε τον όποιο ανθρώπινο δισταγμό πάνω στην ιδέα του φόνου.
Ισως μάλιστα οι νέες τεχνολογίες (τα λέγαμε αυτή την εβδομάδα) να αποτελούν τον ισχυρότερο λόγο για τον οποίο μια χώρα ξεκινάει μια εκστρατεία: σκοτώνουμε δίχως «τύψεις συνειδήσεως» – και δίχως δικές μας απώλειες βεβαίως.
Υπάρχει όμως κάτι που δεν αλλάζει σε κανένα πόλεμο: για να τον κερδίσεις πρέπει εντέλει να πατήσει στο εχθρικό έδαφος η «αρβύλα». Η παλαιά αρχή του Κλαούζεβιτς ισχύει ακόμα. Η χρήση χερσαίων δυνάμεων ολοκληρώνει έναν πόλεμο. Αν στο Ιράκ έγινε μακελειό που δεν οδήγησε πουθενά, τι θα συμβεί με το Ιράν;
Δεν μπορώ να σκεφτώ κάποιον λογικό άνθρωπο που να αισθάνεται την παραμικρή συμπάθεια για το καθεστώς των αγιατολάδων. Αλλά το πώς θα τελειώσει όλο αυτό είναι ένας καλός λόγος για να ανησυχεί κάποιος σήμερα. Και, για πολλοστή φορά, να θυμίσω εκείνη την τρομακτική ρήση του Εμίλ Σιοράν που σήμερα είναι πιο επίκαιρη από ποτέ μάλλον: «Η τελευταία λέξη κάθε πολιτισμού είναι η νοσταλγία για βαρβαρότητα».
