Πολλά άρθρα του Συντάγματος έχουν προταθεί πρόσφατα προς αναθεώρηση και πολλή συζήτηση γίνεται ήδη για μερικά από αυτά. Λίγοι όμως συζητούν σήμερα για το άρθρο 16, που ορίζει ότι τα ελληνικά πανεπιστήμια πρέπει να είναι αποκλειστικά δημόσια και μάλιστα με τη νομική μορφή του Νομικού Προσώπου Δημοσίου Δικαίου (ΝΠΔΔ). Σαν να έχει εξαντληθεί ο διάλογος στις προηγούμενες απόπειρες αναθεώρησης, σαν να είναι πια μόνο ζήτημα συσχετισμών, δηλαδή ποια πλευρά θα συγκεντρώσει τις ψήφους που χρειάζονται για να αλλάξει ή να μείνει ως έχει.
Ομως η δυναμική της παγκόσμιας οικονομίας έχει αλλάξει ριζικά τα τελευταία χρόνια και αυτό αλλάζει το είδος του πανεπιστημίου που μπορεί να συνεισφέρει στην ανάπτυξη. Αφενός, η «οικονομία της γνώσης», και όχι πια το εργοστάσιο του 20ού αιώνα, έχει γίνει το κυριότερο στοιχείο που καθορίζει την ευημερία των κοινωνιών. Οποιοι δεν παράγουν καινοτομία βασισμένη στην επιστήμη, ή δεν την αξιοποιούν έγκαιρα, μένουν πίσω και γίνονται φτωχότεροι.
Αφετέρου, η αξιοποίηση της καινοτομίας προϋποθέτει τη «δημιουργική καταστροφή»: στις επιχειρήσεις, στα επαγγέλματα και στην οργάνωση της εκπαίδευσης. Η προστασία κάποιου status quo που παλαιότερα είχε κοινωνική αξία, τώρα μπορεί να έχει τεράστιο κοινωνικό κόστος.
Στις προηγούμενες συζητήσεις για την αναθεώρηση του άρθρου 16, το δικαίωμα των ιδιωτών να ιδρύουν πανεπιστήμια προτεινόταν κυρίως για λόγους μιας αυτονόητης ελευθερίας, αλλά οι υποστηρικτές της αλλαγής δεν πίστευαν ότι τα ιδιωτικά θα συνεισφέρουν πολύ στην ανάπτυξη. Ούτε έδιναν ιδιαίτερη σημασία στους περιορισμούς που θέτει το άρθρο 16 στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα δημόσια ΑΕΙ επειδή είναι ΝΠΔΔ.
Σήμερα η συζήτηση πρέπει να επικεντρωθεί στην ανάγκη για πολυμορφία, ευέλικτη οργάνωση και εκπαιδευτική στρατηγική που θα αναθεωρείται κάθε τόσο. Ο Νίκος Αλιβιζάτος είχε προτείνει παλαιότερα: «Ο κοινός νομοθέτης εξουσιοδοτείται να προβλέψει όχι έναν, αλλά περισσότερους τύπους (δημόσιων και ιδιωτικών) πανεπιστημίων, λαμβάνοντας υπόψη τις εκάστοτε ανάγκες, τις γεωγραφικές ιδιαιτερότητες, αλλά και τις ιδιομορφίες του κάθε επιστημονικού κλάδου» («Πέρα από το 16», Μεταίχμιο, 2007). Στην πολύ σωστή αυτή διατύπωση προσθέτω τώρα «και τις αλλαγές στην τεχνολογία και στην οργάνωση της εργασίας».
Το νομικό καθεστώς πρέπει να επιτρέπει, μεταξύ άλλων, τον περιορισμό της διάρκειας σπουδών στα τρία έτη για ορισμένα πτυχία, κατά την κρίση της διοίκησης του ΑΕΙ. Για μερικά επιστημονικά πεδία είναι σημαντικό να αρχίσει ο νέος απόφοιτος να εργάζεται νωρίς, και να επιμορφώνεται μετά, σε όλη την εργασιακή ζωή του, πιο συστηματικά από πριν. Εξάλλου, τριετή πτυχία δίνουν πολλά πανεπιστήμια στην Ευρώπη, με περιζήτητους αποφοίτους.
Η αξιοποίηση της καινοτομίας προϋποθέτει τη «δημιουργική καταστροφή»: στις επιχειρήσεις, στα επαγγέλματα και στην οργάνωση της εκπαίδευσης. Η προστασία κάποιου status quo που παλαιότερα είχε κοινωνική αξία, τώρα μπορεί να έχει τεράστιο κοινωνικό κόστος.
Ο τρόπος διακυβέρνησης των ΑΕΙ πρέπει να διευκολύνει τις συχνές αλλαγές στο περιεχόμενο των σπουδών. Η σημερινή διοικητική δομή, αλλά ακόμη και αυτή που είχε θεσπίσει ο νόμος Διαμαντοπούλου, όπου η πλειονότητα των μελών στα Συμβούλια Διοίκησης είναι μέσα από το πανεπιστήμιο, ευνοεί την αδράνεια.
Είναι σχεδόν αδύνατο να αποφασίσει ένα συμβούλιο, για παράδειγμα, να καταργήσει τα προγράμματα σπουδών σε επίπεδο τμήματος, και να υπάρχουν πτυχία σε επίπεδο σχολής, δηλαδή με πολύ πιο ευρύ αντικείμενο. Ή να αποφασίσει ότι ο ακριβός εργαστηριακός εξοπλισμός που σήμερα ελέγχεται από έναν καθηγητή πρέπει να είναι προσβάσιμος από πολλές ερευνητικές ομάδες. Για να αλλάξουν αυτά θα πρέπει να επιτραπεί η πλειονότητα στη διοίκηση να είναι από εξωτερικά μέλη, όπως ισχύει σε πολλά βρετανικά πανεπιστήμια.
Γι’ αυτό πρέπει το νέο άρθρο 16 να διασφαλίζει μεν την ακαδημαϊκή ελευθερία, αλλά να υπάρχει η δυνατότητα αλλαγών από κάποιους που δεν έχουν ίδιο συμφέρον στη διατήρηση του status quo.
Στο νέο πολυμορφικό σύστημα θα έχει σημαντικό ρόλο η Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης για τον έλεγχο της ποιότητας, αλλά εξίσου σημαντική θα είναι η αξιολόγηση από τους «χρήστες» – δηλαδή εργοδότες, αποφοίτους και φοιτητές. Ευτυχώς σήμερα υπάρχουν αξιόπιστα εργαλεία και γι’ αυτό.
*Ο κ. Αρίστος Δοξιάδης είναι ομότιμος εταίρος στο κεφάλαιο επενδύσεων τεχνολογίας Big Pi.
