Η κουβέντα για τους εκτελεσθέντες της Καισαριανής δεν ήταν ακαδημαϊκού τύπου. Δεν διεξήχθη καν με όρους ερασιτεχνικής ιστοριοδιφίας ή αναδρομικής πολιτικής ανάλυσης. Τώρα που το άγχος για την απόκτηση των απρόσμενων τεκμηρίων καταλάγιασε, τώρα που τα κόμματα και οι μεταπράτες ξένων αγώνων έλαβαν όποιο κέρδος ήταν να λάβουν από την αναψηλάφηση του έπους της Αντίστασης, μπορούμε να το παραδεχτούμε: η ανακάλυψη των φωτογραφιών ήταν ένα γεγονός αυτοτελούς αξίας, που δεν επιδέχεται κριτική· η χρήση των ευρημάτων, όμως, δεν συνέβαλε ιδιαίτερα στην εμβάθυνση της εθνικής αυτογνωσίας, ούτε ικανοποίησε την ανάγκη μας για εμβριθέστερη μελέτη των πληγών του παρελθόντος. Λειτούργησε μάλλον ως αφορμή για τεχνητή πόλωση. Η Τεμπολογία δεν συγκινεί όπως παλιά, ο ΟΠΕΚΕΠΕ εξαντλήθηκε στο virality της εξεταστικής επιτροπής, άρα η προσδοκώμενη κοινωνική διαίρεση επιχειρείται τώρα με μια επίκληση στο κλασικό ρεπερτόριο: πατριώτες εναντίον προδοτών· τίμιοι αγωνιστές εναντίον εγκληματιών. Πιάνει πάντα, έπιασε και τώρα.
Πρόσφορο έδαφος
Το πρόβλημα δεν είναι ποιος επιχειρεί τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης κάθε φορά. Τα συμφέροντα είναι γνωστά: Η Αριστερά αξιοποιεί κάθε ευκαιρία επίδειξης του ηθικού της πλεονεκτήματος και η Δεξιά καιροφυλακτεί με τον ίδιο ζήλο για να το διαψεύσει. Τι είναι, άλλωστε, το ΚΚΕ και οι παραφυάδες του χωρίς τους εμβληματικούς μύθους τους και τα αγωνιστικά τους αφηγήματα; Τι είναι η Λατινοπούλου και οι λοιποί οργίλοι δεξιοί χωρίς τα φλύαρα ξεσπάσματά τους περί κομμουνιστικού κινδύνου και ιδεολογικής ηγεμονίας της Αριστεράς; Μεγαλύτερη ανησυχία από το ποιος τις πυροδοτεί, θα έπρεπε να προκαλεί το πρόσφορο έδαφος που βρίσκουν αυτές οι συγκρούσεις στην κοινωνία. Τι είναι αυτό που κάνει επίκαιρο το παρωχημένο; Γιατί ασχολούμαστε με ανύπαρκτα εμφυλιοπολεμικά διακυβεύματα την ώρα που ο κόσμος καίγεται;
Χωρίς όραμα
Μια ερμηνεία της μίζερης παρελθοντολογίας μας έχει να κάνει με την παντελή απουσία συνεκτικού εθνικού οράματος. Αναδεύουμε ακατάπαυστα το μείγμα πραγματικών και φαντασιακών αναμνήσεων επειδή δεν έχουμε κάτι καλύτερο να κάνουμε. Το πρόβλημα είναι πολιτισμικό, αλλά στον βαθμό που ο πολιτισμός κατασκευάζεται, είναι και πολιτικό. Να που όταν μιλάμε περί θετικής ατζέντας, δεν αναφερόμαστε μόνο στο μάρκετινγκ και στην επικοινωνιακή δεινότητα των κομμάτων. Η ουσία του ζητήματος είναι άλλη. Μια χώρα με χαρούμενους πολίτες είναι μια χώρα που δεν ασχολείται διαρκώς με τα ιστορικά της τραύματα. Μια χώρα που θέλει τους πολίτες της χαρούμενους, τους δίνει τα κίνητρα και τα μέσα να διεκδικήσουν την ευτυχία: ασφάλεια, καλύτερες θέσεις εργασίας, λειτουργικό κράτος, κράτος δικαίου, αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης. Ακόμη, όμως, κι αν τα παραπάνω δεν υπάρχουν, πρέπει τουλάχιστον να υπάρχει η προσδοκία τους· η κοινή παραδοχή ότι ζητούμενο είναι μια καλή εκδοχή του μέλλοντος, όχι το ανελέητο μοιρολόι.
Οι σωστές ιδέες
Το εθνικό όραμα δεν είναι απλώς μια σειρά από ιδέες. Δεν αρκούν δηλαδή μια συνταγματική αναθεώρηση, ορισμένες νομοθετικές προβλέψεις για την τεχνητή νοημοσύνη, δυο-τρεις επενδύσεις υπό μορφή data center, μερικά ακόμη τουριστικά μεγαθήρια στα έτσι κι αλλιώς κορεσμένα νησιά και ο χαμογελαστός Μπραντ Πιτ στην Υδρα, για να πούμε ότι θέσαμε τις βάσεις για ένα προοδευτικό, υπερκομματικό μέλλον. Χρειάζονται ιδέες στρατηγικές και μεγαλόπνοες, όχι κατ’ ανάγκην εστιασμένες στο άμεσο κέρδος, αλλά οπωσδήποτε βασισμένες σε πλειοψηφικές συναινέσεις. Απαιτείται έμπνευση. Το παρελθόν, βέβαια, δεν αναιρείται, ούτε και απαλείφεται η ιστορική μνήμη. Η κοινωνική ευημερία αμβλύνει τις αιχμές των αυστηρών ιδεολόγων, τους παρέχει –ας πούμε– ευγενέστερες ηδονές, ωστόσο δεν εξουδετερώνει τις ταυτότητές τους: οι αριστεροί παραμένουν αριστεροί και οι δεξιοί παραμένουν δεξιοί· ακόμη όμως και οι πλέον άκαμπτες ταυτότητες μαλακώνουν όταν μαγνητίζονται από το μέλλον τους περισσότερο απ’ ό,τι καθορίζονται από το παρελθόν τους.
Το μέλλον δεν είναι για όλους
Επώνυμοι και ανώνυμοι λούστηκαν, τις τελευταίες δύο εβδομάδες, το πηχτό υβρεολόγιο που επιφυλάσσουν οι φρουροί του κατοχικού-εμφυλιακού πρωτοκόλλου, σε όσους τολμούν να αμφισβητήσουν τη συναισθηματικά εγκεκριμένη εκδοχή της Ιστορίας. Οσοι εντυπωσιάστηκαν από το σθένος των μελλοθάνατων κομμουνιστών, όπως αυτό αποτυπώθηκε στις περιβόητες φωτογραφίες, κατηγορήθηκαν για «ισαποστακισμό» και ξέπλυμα ανθελλήνων. Οσοι επισήμαναν ότι η Εθνική Αντίσταση δεν ανήκει κατ’ αποκλειστικότητα σε έναν ιδεολογικό χώρο και ότι η ιδιότητα του θύματος της ναζιστικής θηριωδίας δεν αναιρεί εκείνη του θύτη μιας εμφυλιοπολεμικής τραγωδίας, λοιδορήθηκαν ως δωσίλογοι και απόγονοι ταγματασφαλιτών. Οι αυτόκλητοι εισαγγελείς του δημόσιου λόγου που επιμένουν να δικάζουν και να καταδικάζουν τους άλλους με την ανάλγητη δολιότητα των «gatekeepers» της απόλυτης αλήθειας, δεν έχουν πολλές πιθανότητες να διορθωθούν· πρόκειται για κωμικοτραγικές περιπτώσεις ανθρώπων που ακόμη κι αν είχαν την επιλογή να υπερβούν το μίσος και την κακοπιστία τους, θα διάλεγαν να παραμείνουν προσκολλημένοι σε αυτά. Το στοίχημα είναι να μην ενδώσουν όλοι οι υπόλοιποι στην πλάνη που οι πρώτοι προσπαθούν να δημιουργήσουν: όχι, το πρόβλημα της σύγχρονης Ελλάδας δεν είναι η κληρονομιά της Εθνικής Αντίστασης και του Εμφυλίου· όχι, η ατζέντα του μοντέρνου προβληματισμού δεν είναι αυτή που μερικά αραχνιασμένα μυαλά θα ήθελαν να είναι. Ο σωστός δρόμος δεν μπορεί να βγάζει προς τα πίσω.
