Στα φωτογραφικά πορτρέτα το θέμα είναι, βέβαια, το πρόσωπο. Σε ορισμένες από τις φωτογραφίες των 200 της Καισαριανής, τα πρόσωπα είναι κυρίαρχα. Είναι αυτές που αναδεικνύουν τον σχεδόν μυθικό χαρακτήρα των προσώπων: οδεύουν προς τον θάνατο αγέρωχοι.
Είναι το ακριβώς αντίθετο από τις φωτογραφίες των σκελετών των αρχαίων Δεσμωτών του Φαλήρου, που ανακαλύφθηκαν το 2016. Ο ανθρώπινος σκελετός δεν έχει τίποτα το προσωπικό. Είναι ο ίδιος για όλους. Και είναι ένα σχήμα που, όσο κι αν το κουβαλάμε μέσα μας σε όλη μας τη ζωή και μας στηρίζει σε κάθε στάση και βηματισμό, βρίσκεται πιο κοντά στον θάνατο παρά στη ζωή. Ο Χάρος έχει, παραδοσιακά, τη μορφή σκελετού.
Η Καισαριανή της 1ης Μαΐου του 1944 ξαναζωντάνεψε μέσα από αυτές τις φωτογραφίες που εμφανίστηκαν σε διαδικτυακές δημοπρασίες. Πολλοί εξεπλάγησαν, αλλά τέτοιου τύπου δημοπρασίες με φωτογραφίες πολεμικές γίνονται συνέχεια. Απόγονοι και συγγενείς βετεράνων βγάζουν «στο σφυρί» ολόκληρα άλμπουμ.
Σε αυτό το πλαίσιο, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος παραμένει εξαιρετικά δημοφιλής – ειδικά ο γερμανικός στρατός. Και μην πάει ο νους σε συλλέκτες νεοναζιστικής ιδεολογίας (όχι απαραιτήτως τουλάχιστον). Ακόμη και σήμερα, στην εποχή της έσχατης απομάγευσης, ο γερμανικός στρατός του Β΄ Παγκοσμίου φαντάζει εξωπραγματικός. Σε αυτό έπαιξε ρόλο και το γεγονός ότι διέπραξε αδιανόητα εγκλήματα, που ο ανθρώπινος νους δυσκολεύεται να χωρέσει.
Οι Γερμανοί συνήθιζαν να φωτογραφίζουν. Στρατιωτικοί φωτογράφοι συνόδευαν τα διαβόητα παραστρατιωτικά τάγματα θανάτου (τα Einsatzgruppen) στις μαζικές εκκαθαρίσεις του εβραϊκού πληθυσμού στην ανατολική Ευρώπη και στη Ρωσία. Πρόκειται, φυσικά, για τεκμήρια φρίκης.
Οι φωτογραφίες της Καισαριανής είναι και αυτές κάτι τέτοιο. Δεν έχουν όμως γυναικόπαιδα μπροστά σε λάκκους με πτώματα. Στην Καισαριανή, είναι όλοι άνδρες, φυλακισμένοι του ΚΚΕ (αλλά και αρχειομαρξιστές) από την εποχή της 4ης Αυγούστου, και βαδίζουν προς το εκτελεστικό απόσπασμα με μια αξιοπρέπεια που σήμερα προκαλεί απορία, αν όχι και σοκ.
Αυτή η σπάνια εσωτερική στερεότητα που διακρίνει τους μελλοθανάτους οφείλεται σε πολλούς παράγοντες. Μιλάμε για μια άλλη εποχή. Οσο και αν τη μελετούμε δεν θα έχουμε παρά πληροφορίες. Είμαστε ανίκανοι σήμερα να την αφουγκραστούμε. Κι ευτυχώς: σημαίνει ότι ζούμε καλύτερα.
Μιλήσαμε για την απομάγευση της σημερινής εποχής. Οι εικόνες ανθρώπων που δεν λυγίζουν έως την τελευταία στιγμή προκαλεί μια ρωγμή σε αυτό το σχήμα. Δεν χρειάζεται διόλου να είσαι κομμουνιστής για να φορτιστείς συναισθηματικά.
Ακόμα και ο κυνικός που θα αποφανθεί ότι «πήγαν για το τίποτα» φωτίζεται, στιγμιαία έστω, από την αλλόκοτη σπίθα που διαπερνά τη χαραμάδα που ανοίχτηκε αίφνης στο σκληρό κέλυφος της σύγχρονης απομάγευσης.
Οι φωτογραφίες της Καισαριανής έχουν αφυπνίσει στον καθένα αυτό το ξεχασμένο σήμερα αίσθημα πως η ζωή μπορεί να έχει κάτι το εξωπραγματικό.
Αλλά, υπόψη, αυτά ισχύουν για εμάς σήμερα. Ας το ξαναπώ: η Ιστορία είναι συναρπαστική όταν τη μελετάς· όταν τη ζεις, όμως, είναι αφόρητη.
