Χθες συσχετίσαμε τις φωτογραφίες των 200 της Καισαριανής με εκείνες των Δεσμωτών του Φαλήρου. Οι πρώτες είναι τραβηγμένες λεπτά πριν από την εκτέλεση 200 κομμουνιστών από τους Γερμανούς την 1η Μαΐου 1944. Οι δεύτερες, αιώνες μετά την εκτέλεση 78 ανδρών κατά την αρχαιότητα. Οι σκελετοί τους εντοπίστηκαν στο Φάληρο· ήσαν δεμένοι πισθάγκωνα.
Ο συσχετισμός έγκειται στη βαρβαρότητα δύο ομαδικών εκτελέσεων και, βέβαια, στο φωτογραφικό ίχνος. Πράγμα που μας οδήγησε στο εμβληματικό βιβλίο της Αμερικανίδας συγγραφέως Σούζαν Σόνταγκ (1933-2004) «Αντιμέτωποι με τον πόνο των άλλων» (μτφρ.: Χριστίνα Παπαδοπούλου, εκδ. Gutenberg, 2025).
Το βιβλίο είχε πρωτοκυκλοφορήσει στα ελληνικά το 2003 με τον τίτλο «Παρατηρώντας τον πόνο των άλλων», σε μετάφραση του Σεραφείμ Βελέντζα, από τις εκδόσεις Scripta. Στη δε Αμερική είχε εκδοθεί την ίδια εκείνη χρονιά ως «Regarding the Pain of Others».
Η Σόνταγκ είχε ασχοληθεί πολύ με τη σημειολογία της φωτογραφίας· κυρίως την απασχόλησε πολύ η χρήση της φωτογραφικής κάμερας πέρα από αισθητικούς σκοπούς: το φωτορεπορτάζ, η πολεμική ανταπόκριση κ.τ.λ. Είχε σταθεί στην απεικόνιση κτηνωδιών εν καιρώ πολέμου και πώς μπορεί κάτι τέτοιο να αφυπνίσει ή και να εφησυχάσει τον «άκαπνο» θεατή, όταν ο «πόνος των άλλων» μετατρέπεται σε εικόνα, σε θέαμα.
«Για πολύ καιρό», γράφει η Σόνταγκ, «υπήρχε κόσμος που πίστευε ότι, εφόσον η φρίκη αποτυπωνόταν αρκούντως γλαφυρά, οι άνθρωποι στην πλειονότητά τους θα συνειδητοποιούσαν εντέλει πόσο εξωφρενικός, πόσο παράλογος είναι ο πόλεμος».
Ωστόσο, όσο το συνειδητοποιήσαμε αυτό, άλλο τόσο το συνηθίσαμε. Φαίνεται ότι η φωτογραφία που απεικονίζει τον «πόνο ενός άλλου» (άλλου σε μια ξένη, μακρινή χώρα· άλλου όμως και σε έναν ξένο, μακρινό χρόνο, στο βαθύ παρελθόν, όπως στην περίπτωση των 200 της Καισαριανής) όσο κλονίζει άλλο τόσο προκαλεί και ένα είδος νάρκης.
«Η σοκαριστική εικόνα και η κοινότοπη εικόνα είναι απλώς δύο όψεις του ιδίου νομίσματος», τονίζει η Σόνταγκ, η οποία ξεκινά το βιβλίο της με σκέψεις της Βιρτζίνια Γουλφ όταν βρίσκεται αντιμέτωπη με εικόνες φρίκης από τον Ισπανικό Εμφύλιο. Οπως λέει, «τον χειμώνα της χρονιάς 1936-1937 η φωτογραφική απεικόνιση μιας κτηνωδίας ήταν φαινόμενο σπάνιο: η φρίκη του πολέμου, όπως αποτυπώνεται στις εικόνες τις οποίες ανακαλεί η Γουλφ στο βιβλίο της “Τρεις γκινέες”, φάνταζε κάτι σαν κρυφή γνώση. Η σημερινή συνθήκη είναι τελείως διαφορετική. Ο τρόπος με τον οποίο ενημερωνόμαστε για τον πόλεμο με τη διαμεσολάβηση του φωτογραφικού φακού προϋποθέτει αυτή την –τόσο οικεία και γνώριμη– εικόνα οδύνης και ολέθρου».
Πώς νιώθουμε σήμερα εμείς που κοιτάμε φωτογραφίες ανθρώπων που σε λίγα λεπτά θα πεθάνουν; Νομίζω ότι η πολιτική εργαλειοποίηση ενός τέτοιου συγκλονιστικού τεκμηρίου, απ’ όπου και αν προέρχεται, δείχνει μια αποστασιοποίηση ανεξάρτητη από την απόσταση του χρόνου. Θα συνεχίσουμε όμως αύριο.
