Εκτυλίσσονται διάφορες συζητήσεις πάνω στις φωτογραφίες των Διακοσίων των Καισαριανής, όπως καθιερώθηκε να αποκαλούμε για συντομία τους 200 κομμουνιστές που είχαν φυλακιστεί στην Ακροναυπλία επί καθεστώτος Μεταξά, οι οποίοι παραδόθηκαν στους Γερμανούς.
Κοιτώντας αυτές τις φωτογραφίες, και πολύ μετά το αρχικό σοκ, ο νους ταξιδεύει βαθιά μέσα στον χρόνο. Πού; Στους αρχαίους «Δεσμώτες του Φαλήρου». Οπως και οι «200 της Καισαριανής», χώρεσαν και αυτοί, χάριν συντομίας, σε μία φράση, μια ονομασία συνοπτική.
Πρόκειται για τη φοβερή εκείνη αρχαιολογική ανακάλυψη του 2016, όταν εβδομήντα οκτώ (78) συνολικά σκελετοί νεαρών ανδρών εντοπίστηκαν σε ανασκαφή στο Φάληρο.
Οι σκελετοί χρονολογούνται στο δεύτερο μισό του 7ου αι. π.Χ. (περίπου 650-625 π.Χ.) και είναι δεμένοι (εξ ου και δεσμώτες) χειροπόδαρα προτού εκτελεστούν, πιθανότατα λόγω της εμπλοκής τους στο λεγόμενο «Κυλώνειο Αγος» (δεινά που βρήκαν την Αθήνα εξαιτίας, υποτίθεται, της οργής των θεών, έπειτα από τη σφαγή των οπαδών του Αθηναίου αριστοκράτη Κύλωνα στον ναό της Αθηνάς).
Στους Διακόσιους, οι φωτογραφίες είναι τραβηγμένες λεπτά πριν από την εκτέλεση. Στους Δεσμώτες, οι φωτογραφίες είναι τραβηγμένες αιώνες μετά.
Τους Διακόσιους τους βλέπουμε όρθιους, ευθυτενείς, τα πρόσωπα αναγνωρίζονται από συγγενείς και ιστορικούς. Βλέμματα που κοιτούν προς τον φακό· κάποιοι μοιάζουν να μιλούν ή να τραγουδούν.
Οταν στήνονται μπροστά στον τοίχο, κάποιος ορθώνει το ανάστημά του μπροστά στις αφανείς –σε εμάς- κάννες των όπλων, δύο άλλοι ετοιμάζονται να σηκώσουν τις γροθιές τους.
Οι Γερμανοί στρατιώτες που τους συνοδεύουν, οι εκτελεστές τους, μοιάζουν ανθρωπάκια δίπλα τους. Δεν μιλάει η συγκινησιακή φόρτιση ή κάποια ιδεολογική θέση – απλώς κοιτάξτε προσεκτικά τις φωτογραφίες.
Από τους Δεσμώτες δεν μπορούμε να έχουμε πρόσωπα, βλέμματα. Ο χρόνος έχει καταπιεί την ατομική ταυτότητα που διατηρούν στο ακέραιο οι Διακόσιοι. Από τους Δεσμώτες απομένουν μονάχα τα απομεινάρια μιας ανθρώπινης ύπαρξης που έχει θανατωθεί δεμένη πισθάγκωνα. Η εικόνα εδώ είναι στατική – κι ωστόσο, η στάση των νεκρών καθιστά σαφείς τις κινήσεις που έχουν προηγηθεί. Το δράμα αποσιωπάται – αλλά είναι εκεί.
Ασχετα, φυσικά, τα δύο γεγονότα μεταξύ τους – ή μήπως όχι; Το πριν των Διακοσίων και το μετά των Δεσμωτών μοιάζει να είναι ένας κοινός άξονας μεταξύ των δύο πράξεων διαχρονικής βαρβαρότητας. Οπως και το στοιχείο που τις φέρνει κοντά μας είναι αυτό της φωτογραφίας.
Για την Αμερικανίδα συγγραφέα Σούζαν Σόνταγκ (1933-2004), οι φωτογραφίες των θυμάτων πολέμου αποτελούν από μόνες τους ένα είδος ρητορικής («Αντιμέτωποι με τον πόνο των άλλων», μτφρ.: Χριστίνα Παπαδοπούλου, εκδ. Gutenberg, 2025). Ή, για να το πούμε αλλιώς, μετατρέπονται σε αφηγήματα για όλους εμάς σήμερα.
Θα συνεχίσουμε αύριο.
