«Προσπάθησε ξανά. Απότυχε ξανά. Απότυχε καλύτερα».
ΣΑΜΙΟΥΕΛ ΜΠΕΚΕΤ
Αρκετά κοινωνικά προβλήματα δεν είναι επιλύσιμα· είναι διαχειρίσιμα. Η διαφθορά, η οικογενειακή βία, τα τροχαία δυστυχήματα και η εγκληματικότητα, λ.χ., δεν είναι προβλήματα που «λύνονται». Πρόκειται για επιμόνως οχληρές καταστάσεις, συνδεδεμένες με την ανθρώπινη φύση, που επιδέχονται καλύτερη ή χειρότερη διαχείριση. Ζούμε με τα προβλήματα αυτά, τα αντιμετωπίζουμε ανάλογα με το αξιακό πλαίσιο και τη στρατηγική που υιοθετούμε, παρατηρούμε τα αποτελέσματα των δράσεών μας, αποτυγχάνουμε αναπόφευκτα (σε κάποιο βαθμό), ξαναπροσπαθούμε κ.ο.κ.
Το μεταναστευτικό ανήκει σε αυτή την κατηγορία προβλημάτων. Δεν λύνεται. Πάντα, τελικά, θα αποτυγχάνουμε. Τα κρίσιμα ερωτήματα είναι: Ξέρουμε γιατί αποτυγχάνουμε; Μαθαίνουμε από τις αποτυχίες μας; Θέλουμε να αποτυγχάνουμε καλύτερα;
Η διαχείριση του μεταναστευτικού είναι ιδιαίτερα δύσκολη, διότι συγκρούονται δύο σκοποί: η προστασία των συνόρων και η άσκηση σύννομης – ηθικής δράσης. Η προστασία των συνόρων απαιτεί σκληρότητα, ακόμη και, δυνητικά, την άσκηση βίας εκ μέρους των κρατικών αρχών, η οποία αφενός θα εμποδίζει την παράνομη είσοδο στη χώρα, αφετέρου θα λειτουργεί αποτρεπτικά για όσους σχεδιάζουν να την επιχειρήσουν. Η κρατική σκληρότητα και βία, στο κράτος δικαίου, υπόκεινται σε αυστηρούς κανόνες με ηθικό υπόβαθρο. Θέλουμε οι συνοριοφύλακες και να είναι αποτελεσματικοί και να τηρούν τη νομιμότητα και την ηθική.
Σε επίπεδο σχεδιασμού, ο συγκερασμός αυτός είναι εφικτός. Στην πράξη, είναι προβληματικός, μετατρεπόμενος, ενίοτε, σε τραγικό δίλημμα. Οι συνθήκες στο πεδίο είναι, συχνά, αβέβαιες, ασαφείς και απρόβλεπτες, δοκιμάζοντας την ευθυκρισία των ληπτών αποφάσεων. Σε τέτοιες συνθήκες, η προστασία των συνόρων τείνει να αποκτά άτυπη προτεραιότητα έναντι της σύννομης – ηθικής δράσης. Γιατί; Διότι η προστασία της επικράτειας από παράνομη είσοδο αλλοδαπών επιζητείται από τον «δήμο», καθίσταται διακύβευμα στον μηδενικού αθροίσματος κομματικό ανταγωνισμό και είναι ευκολότερα και αμεσότερα διακριβώσιμη από την τήρηση της νομιμότητας και της ηθικής.
Οψεις της δράσης του Λιμενικού στην Πύλο επαναλαμβάνονται στη Χίο. Το πόρισμα του Συνηγόρου του Πολίτη για το πρώτο είναι έρευνα περιστατικού, δεν αποσκοπεί σε συστάσεις.
Αυτό που διαφοροποιεί τη φιλελεύθερη δημοκρατία είναι η επίγνωση της τραγικότητας του διλήμματος και η διαρκής αυτο-υπόμνηση ότι το νομικο-ηθικό σκέλος του ενδέχεται να παρακάμπτεται. Η αναγνώριση αυτή οδηγεί τις κρατικές αρχές να επιδιώκουν τη διαρκή βελτίωση της διαχείρισης του διλήμματος. Eχοντας ερευνήσει τι πήγε λάθος σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, επανασχεδιάζουν τα επιχειρησιακά σχέδια των αρμόδιων οργανισμών, ρυθμίζουν προσδοκίες και συμπεριφορές, και εκπαιδεύουν τους υπευθύνους σε άριστες πρακτικές. Oλα αυτά, γνωρίζοντας ότι θα είναι αλυσιτελή. Πάντα θα είμαστε ηθικά ελλειμματικοί στην απόκρισή μας. Μπορούμε, όμως, να μαθαίνουμε κάθε φορά, να γινόμαστε καλύτεροι και να αποτυγχάνουμε καλύτερα την επόμενη.
Πώς χειρίστηκε το Λιμενικό το αλιευτικό σκάφος «Ανδριάνα», με 750 μετανάστες, στα ανοιχτά της Πύλου, στις 14/6/2023; Το σκάφος βυθίστηκε, επιφέροντας τον θάνατο άνω των 600 ανθρώπων. Η έρευνα του Συνηγόρου του Πολίτη μάς δίνει μια δυσάρεστη απάντηση: από το αποδεικτικό υλικό προκύπτει ότι «τα αρμόδια στελέχη του Λιμενικού, αν και γνώριζαν τον κίνδυνο που διέτρεχε η ζωή, η σωματική ακεραιότητα και η υγεία των επιβαινόντων, τον αποδέχθηκαν, παραλείποντας να προβούν στις επιβεβλημένες ενέργειες έρευνας και διάσωσης».
Το πόρισμα του Συνηγόρου υπογραμμίζει επίσης την αμυντική και κρυψίνου στάση του Λιμενικού, από την οποία ευλόγως εικάζεται ότι προσπαθεί να αποφύγει τη λογοδοσία. Το Λιμενικό κωλυσιεργεί στην αλληλογραφία του με τον Συνήγορο. Oταν, επιτέλους, απαντά στις επιστολές του, ισχυρίζεται ότι, από τη μεριά του, όλα έγιναν καλώς. Ο Συνήγορος ζητάει να του αποσταλεί το επιχειρησιακό σχέδιο που εκτελέστηκε, μαζί με τα στοιχεία των επικεφαλής του. Στην απάντησή του, το Λιμενικό παραλείπει τα στοιχεία των επικεφαλής, καθώς και τις καταγραφές ενσύρματων διαλέξεων. Καμία συνομιλία μεταξύ του σκάφους του Λιμενικού που προσέγγισε το «Ανδριάνα» και του τελευταίου δεν κατεγράφη, ενώ θα έπρεπε. Το ίδιο ισχύει με το βιντεοληπτικό υλικό από τις κάμερες του σκάφους του Λιμενικού. Στις απομαγνητοφωνημένες ενσύρματες συνδιαλέξεις του Ενιαίου Κέντρου Συντονισμού Eρευνας και Διάσωσης υπάρχουν κενά σε ουσιώδεις χρονικές περιόδους, ενώ κρίσιμες συνομιλίες απουσιάζουν. Εν ολίγοις, με αμεροληψία, εμπειρική τεκμηρίωση και λογική στιβαρότητα, ο Συνήγορος αποδεικνύει ότι, ως έννομα οργανωμένη πολιτική κοινότητα, αποδειχθήκαμε κατώτεροι των υποχρεώσεών μας. Τι κάνουμε με αυτή τη γνώση;
Ελάχιστα. Δεν είναι τόσο ότι όψεις της δράσης του Λιμενικού στην Πύλο επαναλαμβάνονται στη Χίο, όσο ότι δεν υπάρχει επίσημος μηχανισμός μάθησης. Το πόρισμα του Συνηγόρου είναι έρευνα περιστατικού, δεν αποσκοπεί σε συστάσεις. Συγκρίνατέ το με το αντίστοιχο βρετανικό πόρισμα Κράνστον (Cranston Inquiry Report), το οποίο διερεύνησε τον θάνατο 30 μεταναστών στη Μάγχη, στις 23-24/11/2021, και θα δείτε τη διαφορά.
Το πόρισμα Κράνστον, προσβάσιμο σε όλους, έχοντας τεκμηριώσει, μεταξύ άλλων, τις ευθύνες των βρετανικών αρχών, ιδιαίτερα της Ακτοφυλακής, καταλήγει σε 18 τεκμηριωμένες συστάσεις. Η πιο αξιοπρόσεκτη είναι η τελευταία: «Το Τμήμα Διερεύνησης Θαλάσσιων Ατυχημάτων πρέπει να δημοσιοποιήσει στον ιστότοπό του τις λεπτομέρειες των μέτρων εφαρμογής που έλαβαν οι φορείς στους οποίους απευθύνονται οι συστάσεις […]». Δηλαδή: Δείξτε μας ότι εφαρμόζετε τις συστάσεις. Στην περίπτωσή μας, το πλήρες πόρισμα του Συνηγόρου του Πολίτη δεν είναι καν δημοσίως διαθέσιμο!
Δεν μαθαίνουμε, δεν θέλουμε να μάθουμε, δεν προβληματιζόμαστε. Γι’ αυτό δεν θα αποτυγχάνουμε καλύτερα.
*Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
