Μία από τις ειδήσεις από τον διεθνή εκδοτικό χώρο που δείχνει τις βαθιές αλλαγές στη ζωή μας είναι η συρρίκνωση έως και σταδιακή εξαφάνιση των βιβλίων τσέπης από την αγορά των ΗΠΑ. Ηδη από τη δεκαετία του ’90 είχε παρατηρηθεί η πρώτη κάμψη στις πωλήσεις, που πλέον είναι εντυπωσιακή πτώση. Το 2006 πουλήθηκαν στις ΗΠΑ 103 εκατ. βιβλία τσέπης και το 2024 ο αριθμός είχε πέσει στα 18 εκατομμύρια. Στην Ευρώπη η κατάσταση είναι πολύ καλύτερη, αλλά η τάση δείχνει την απομάκρυνση της πλατιάς μάζας των αναγνωστών από τη συνήθεια της ανάγνωσης.
Η αγορά, σύμφωνα με τα αμερικανικά δημοσιεύματα, αλλάζει δραματικά. Το φαινόμενο είναι φυσικά σύνθετο και χρήζει πολλαπλών προσεγγίσεων, η αλήθεια όμως είναι ότι το μαζικό και φθηνό βιβλίο έχει αντικατασταθεί από σκρολάρισμα στο κινητό. Παραδοσιακά, οι φθηνές εκδόσεις συνδέθηκαν, αρχικά στη Μεγάλη Βρετανία, με την ανάπτυξη του σιδηροδρομικού δικτύου τον 19ο αιώνα, όταν παράλληλα με τα νέα δίκτυα ενισχύθηκε η κοινωνική ορατότητα της ανάγνωσης, γεννήθηκε η ανάγκη για βιβλία με φθηνό δέσιμο, χαμηλή τιμή και μικρό σχήμα. Ηταν οι βικτωριανοί προάγγελοι των βιβλίων τσέπης, που από το 1935 και την ίδρυση των Penguin Books στην Αγγλία διαχύθηκαν παγκοσμίως και απέκτησαν μια εξαιρετικά σύνθετη ταυτότητα, από υψηλή λογοτεχνία έως trash και pulp, από φιλοσοφία έως σταυρόλεξα και από ρομάντζα έως γουέστερν. Ο νέος αναγνώστης του 20ού αιώνα ταξίδευε ολοένα και περισσότερο, αποκτούσε γεωγραφική και κοινωνική κινητικότητα και καλλιεργούσε την περιέργειά του μέσα από τη διάχυση των μαζικών αφηγήσεων.
Ο μακρινός 20ός αιώνας έθρεψε τον άνθρωπο-αναγνώστη, τουλάχιστον στις δυτικές κοινωνίες, και διέσπειρε τα σημεία πώλησης των βιβλίων μέσα στη δικτύωση της νέας κατανάλωσης. Εφημερίδες, περιοδικά και βιβλία τσέπης ήταν για πολλές δεκαετίες μια κινητή αλλά στέρεα ριζωμένη σκηνογραφία της αστικής ζωής. Η αποδυνάμωση και εντέλει η απόσυρση αυτής της συνθήκης οδήγησε αναπόφευκτα στην ανάδυση ενός νέου τύπου αναγνώστη που περιλαμβάνει και το καινοφανές φαινόμενο του μη αναγνώστη, του πρώην αναγνώστη, του αρνητή, εντέλει, της ανάγνωσης.
Το μαζικό και φθηνό βιβλίο τσέπης, που γνώρισε μεγάλη άνθηση τον 20ό αιώνα, έχει αντικατασταθεί από σκρολάρισμα στο κινητό.
Η γενικευμένη και καταγεγραμμένη αδυναμία συγκέντρωσης σε μεγάλα κείμενα έχει να κάνει και με την εμπορική απαξίωση των άλλοτε παντοδύναμων βιβλίων τσέπης (ευτυχώς στη Γαλλία, στη Γερμανία και αλλού κρατάνε ακόμη). Η σύγχρονη λογοτεχνία κατά κανόνα αντλεί από την απομυθοποίηση των πυλώνων του 19ου και του 20ού αιώνα. Η κοινωνική, η οικολογική και η ταυτοτική ατζέντα υπερτερεί της ίδιας της λογοτεχνίας, όπως και στοιχεία νεορομαντισμού με έλξη προς το γκροτέσκο και το μεταφυσικό υπηρετούν τη διαχρονική ανάγκη για απόσταση από τον ρεαλισμό.
Ποιος όμως θα διάβαζε το «Πόλεμος και ειρήνη» σήμερα πλην κάποιων παθιασμένων βιβλιοφάγων; Τα βιβλία τσέπης παραδοσιακά έχουν μικρότερα γράμματα, έχουν ιδιαίτερη αισθητική κουλτούρα, προϋποθέτουν και θεωρούν δεδομένη την επιθυμία για ανάγνωση σε σταθμούς και αεροδρόμια, σε στάσεις λεωφορείων και σε διαλείμματα. Κάθε κομοδίνο είχε από μια μικρή στοίβα βιβλίων τσέπης, κάθε σακ βουαγιάζ είχε χώρο για μερικά ακόμη.
Αναπόφευκτα, η σμίκρυνση (και ταυτόχρονα η απίστευτη μεγέθυνση) του κόσμου και των δυνατοτήτων του στο κινητό τηλέφωνο οδηγεί στην περιθωριοποίηση του μικρού σε σχήμα, εύχρηστου βιβλίου, που μεγάλωσε ως συνήθεια και πρακτική γενιές και γενιές. Τα αμερικανικά δημοσιεύματα, παρότι καταγράφουν όλα την πτώση στον αριθμό των αναγνωστών, σημειώνουν πως πιο εύκολα πλέον βρίσκει δρόμο στα σημεία πώλησης η πιο ακριβή, χαρτόδετη έκδοση με μεγάλα γράμματα και ευχάριστο ξεφύλλισμα. Η μαζικότητα έχει αποδράσει από την ανάγνωση.
Η ανάγνωση όπως κληροδοτήθηκε από τις προηγούμενες γενιές συνδεόταν με κάτι που πλέον δεν υπάρχει. Την απόσπαση και τη βύθιση σε έναν άλλον κόσμο της φαντασίας (αν μιλάμε για λογοτεχνία). Η προσήλωση σε ένα βιβλίο είχε ως προϋπόθεση την ίδρυση μιας σταθερής σχέσης με ένα και μόνο κέντρο προσοχής. Αντιθέτως, η σημερινή απόσπαση στην οθόνη του κινητού έχει ως προϋπόθεση τη διαρκή και παράλληλη μετακίνηση από το ένα ερέθισμα στο άλλο με συνέπεια τη διαφορετική εκπαίδευση του εγκεφάλου και την ολοένα και μεγαλύτερη δυσκολία στην ανάγνωση ενός βιβλίου, που απαιτεί αφοσίωση, εγγενές ενδιαφέρον, σταθερότητα, ενσυναίσθηση και προσήλωση. Η συνέχεια στις οθόνες μας…
