H συνάντηση των δύο ηγετών, του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη και του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια επιτυχία της διπλωματίας. Η κατάλληλη προετοιμασία από τα υπουργεία Εξωτερικών των δύο χωρών, όπως και από τα υπουργεία που μετείχαν σε αυτήν είχαν ως αποτέλεσμα να διαψευσθούν οι Κασσάνδρες και των δύο πρωτευουσών και να δοθεί περαιτέρω ώθηση στα ήρεμα νερά και στην προσέγγιση των δύο χωρών.
Είναι άξιο προσοχής ότι πέρα από τις συμφωνίες χαμηλής πολιτικής που υπεγράφησαν από τους αρμόδιους υπουργούς, αξιομνημόνευτες είναι και οι επιτυχίες για τη συνέχιση της τριαδικής δραστηριότητας που προβλέπει η Διακήρυξη των Αθηνών (πολιτικός διάλογος, Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης και Θετική Ατζέντα), καθώς και ο ήρεμος και παραγωγικός διάλογος που παρατηρήθηκε ανάμεσα στους δύο ηγέτες. Αλλά το κυριότερο ήταν η σαφής αναφορά του Τούρκου προέδρου κ. Ερντογάν στο γεγονός ότι και σε θέματα υψηλής πολιτικής, παρά τις δυσκολίες, η λύση τους δεν είναι ακατόρθωτη, στη βάση του Διεθνούς Δικαίου. Βρισκόμαστε αιώνες μπροστά από το 1975, όταν η Τουρκία ισχυριζόταν ότι τα θέματα του Αιγαίου είναι πολιτικά και απαιτούν πολιτικές λύσεις. Και φυσικά όταν ο κ. Ερντογάν αναφερόταν στο Διεθνές Δίκαιο εννοούσε, μεταξύ άλλων, τη Σύμβαση του Δικαίου της Θάλασσας. Κάτι που διαψεύδει τους αναλφάβητους σχολιαστές του Διεθνούς Δικαίου που ισχυρίζονται ότι η Τουρκία πρέπει προηγουμένως να υπογράψει και να επικυρώσει τη Σύμβαση Δικαίου της Θάλασσας, πριν να προχωρήσουμε σε συζητήσεις μαζί της. Γιατί σύμφωνα με την έγκυρη βιβλιογραφία και τη νομολογία του Διεθνούς Δικαστηρίου Δικαιοσύνης, όπως και την πλούσια πια πρακτική των κρατών, οι κύριες ουσιαστικές διατάξεις αυτής της Σύμβασης ή κωδικοποιούν προηγούμενο γενικό εθιμικό δίκαιο ή παράγουν εθιμικό δίκαιο δεσμευτικό για κάθε κράτος της οικουμένης, ανεξάρτητα από το εάν αυτό είναι συμβαλλόμενο μέρος της Σύμβασης ή όχι. Συνεπώς το Διεθνές Δίκαιο το οποίο διέπει τις σχέσεις μας δεν διαφέρει από αυτό στο οποίο εμείς έχουμε προσχωρήσει με την επικύρωση της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας.
Αλλά ας προχωρήσουμε ένα βήμα παρακάτω: ο Ελληνας πρωθυπουργός έθεσε στον κ. Ερντογάν εμμέσως, πλην σαφώς, το πρόβλημα της άρσης του casus belli, χωρίς να συναντήσει τη θετική αντίδραση του συνομιλητή του. Το ζήτημα αυτό δηλητηριάζει τις ελληνοτουρκικές σχέσεις για 30 χρόνια και αποτελεί σαφή παρανομία της Τουρκίας, καθώς το Αρθρο 2 παρ. 4 του Καταστατικού του ΟΗΕ, ενός συνταγματικού κειμένου της διεθνούς κοινότητας, απαγορεύει ρητά την απειλή ή τη χρήση βίας ενός κράτους εις βάρος ενός άλλου. Και παρά το γεγονός ότι έχει επανειλημμένα παραβιαστεί, και παραβιάζεται βάναυσα σήμερα ακόμα και στην Ευρώπη, δεν έχει χάσει κάτι από την αίγλη του, ούτε και έχει καταγγελθεί από κανένα που το παραβιάζει. Ισα ίσα όσοι το παραβιάζουν προσπαθούν στις περισσότερες των περιπτώσεων να δικαιολογήσουν την παρανομία με την επίκληση εξαιρετικών περιπτώσεων που τους οδηγούν να παρακούσουν σε αυτό.
Αν ο Τούρκος ηγέτης αδυνατεί να συζητήσει το θέμα αυτό οφείλεται στο ότι το casus belli είναι συνδεδεμένο με πρόθεση της Ελλάδας να επεκτείνει στα 12 ναυτικά μίλια την αιγιαλίτιδα ζώνη της στο Αιγαίο. Μια τέτοια κίνηση κλείνει ασφυχτικά τουλάχιστον το Κεντρικό Αιγαίο στη διεθνή ναυσιπλοΐα. Πράγματι οι ανατολικές ακτές των Κυκλάδων ενώνονται με τις δυτικές ακτές των ακραίων ανατολικών ελληνικών νησιών με ένα φραγμό 24 ν.μ. (12 ν.μ . + 12 ν.μ. για την κάθε ακτή). Κάτι που σημαίνει ότι για αποστάσεις μικρότερες των 24 ν.μ., κι αυτή είναι η πραγματικότητα της περιοχής, η ελεύθερη ναυσιπλοΐα γίνεται απαγορευτική. Και παρά το γεγονός ότι το Δίκαιο της Θάλασσας μας δίνει το δικαίωμα να διευρύνουμε την αιγιαλίτιδα μας ως αυτό το σημείο, η κοινή λογική λέει ότι κάτι τέτοιο θα ήταν υπερβολικό. Γιατί αν το κάνουμε αποκτούμε κυριαρχία στις θάλασσες, με μόνο αντίδοτο την αβλαβή διέλευση, η οποία με κανένα τρόπο δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ελεύθερη ναυσιπλοΐα, αφού οι θάλασσες που βρίσκονται κάτω από το καθεστώς της αιγιαλίτιδας αποτελούν κυρίαρχο τμήμα του εδάφους του παράκτιου κράτους. Εξάλλου τα τμήματα που θα υποστούν το καθεστώς των 12 ν.μ. είναι κρίσιμα για τη διεθνή ναυσιπλοΐα, διότι συνδέουν περιοχές του κόσμου μας με τα Στενά του Ελλησπόντου, και, συνεπώς, του Εύξεινου Πόντου, κάτι που οδηγεί πλειάδα χρηστών του Αιγαίου να έχουν σοβαρές αντιρρήσεις στη διεύρυνση. Και κυρίως χώρες του Εύξεινου Πόντου και τις ΗΠΑ. Το γεγονός ότι δεν υπάρχουν διαμαρτυρίες από τις χώρες αυτές οφείλεται στο ότι κρύβονται πίσω από το casus belli της Τουρκίας, με την ελπίδα να μην πραγματοποιηθεί ποτέ η επέκταση.
Η ελληνική αιγιαλίτιδα ζώνη μπορεί να επεκταθεί σε σημεία που δεν θίγουν τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Υστερα από μια κοινοποίηση στις τουρκικές αρχές, για να τηρηθεί το πνεύμα της καλής γειτονίας.
Η ελληνική κυβέρνηση, πάντως, οχυρωμένη πίσω από το motto «δεν συζητάμε θέματα κυριαρχίας», έρχεται σε αντίθεση με μια πρακτική που καθιερώθηκε και από τον εθνάρχη Κωνσταντίνο Καραμανλή, ο οποίος δεν δίστασε να απαντήσει στον Ντεμιρέλ, σε σχετική ερώτησή του ότι «αν θέλαμε να κάνουμε τα 12 ν.μ., θα το είχαμε ήδη κάνει», και στον Κωνσταντίνο Σημίτη, του οποίου η εθνική ευαισθησία δεν μπορεί να αμφισβητηθεί, και ο οποίος στις διερευνητικές επαφές που καθιέρωσε το 2002 συζήτησε εκτενώς το θέμα των 12 ν.μ., και μάλιστα βρέθηκαν και ικανοποιητικές λύσεις, οι οποίες δυστυχώς ποτέ δεν εφαρμόστηκαν, λόγω των προώρων εκλογών που ακολούθησαν. Και παρά αυτήν την ανατροπή, όλες οι κυβερνήσεις που ακολούθησαν συνέχισαν να συζητούν το θέμα της αιγιαλίτιδας, με μοναδική εξαίρεση την περίοδο υπουργίας του κ. Ευάγγελου Βενιζέλου, ο οποίος ζήτησε από την ομάδα που διεξήγε τις διερευνητικές την αλλαγή της θεματολογίας.
Σε κάθε περίπτωση, η ελληνική αιγιαλίτιδα ζώνη μπορεί να επεκταθεί σε σημεία που δεν θίγουν τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Κι αυτά βρίσκονται και στο Αιγαίο και στη Μεσόγειο. Πρώτα από όλα στα ελληνικά ηπειρωτικά εδάφη είναι δυνατή η επέκταση της αιγιαλίτιδας, όπως επίσης και στα νησιά τα ευρισκόμενα δυτικά του 25ου Μεσημβρινού. Αυτό είχε συμφωνηθεί από τις δύο πλευρές το 2003, αλλά δεν ευοδώθηκε η εφαρμογή του. Αλλά ακόμα και στα νότια, δυτικά και ανατολικά παράλια της Κρήτης που βρίσκονται εκτός Αιγαίου. Ή στις ανατολικές ακτές των Δωδεκανήσων που έχουν μέτωπο στην Ανατολική Μεσόγειο, ή, ακόμα, και στις νότιες ακτές του συμπλέγματος του Καστελλορίζου. Και αυτά μετά από μια κοινοποίηση στις τουρκικές αρχές, για να τηρηθεί το πνεύμα της καλής γειτονίας.
Τέλος, και με οδηγό τη ρήση του κ. Ερντογάν και την προηγούμενη αναφορά στην αποκλειστική επίλυση των θαλασσίων διαφορών μας που εξέφρασε ο κ. Φιντάν, θα πρέπει να επιχειρήσουμε την επίλυση της διαφοράς για την υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ. Σύμφωνα με το πρότυπο της Συμφωνίας των Βρυξελλών του 1975, όταν ο Κ. Καραμανλής και ο Ντεμιρέλ αποφάσισαν να αποσπάσουν από την πληθώρα των διεκδικήσεων της Τουρκίας το ζήτημα της οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας και να το παραπέμψουν στη διεθνή δικαιοσύνη. Καθώς ο διμερής διάλογος δεν πρόκειται να αποδώσει καρπούς, λόγω των διαμετρικά αντίθετων θέσεών μας, που δεν πρόκειται να γεφυρωθούν με τον διάλογο, μόνο η διεθνής δικαιοσύνη μπορεί να δώσει την πρέπουσα λύση.
Επειδή, όμως, για τα ζητήματα αυτά θα πρέπει να υπάρξει συναίνεση της Βουλής από ελληνικής πλευράς, δεν προβλέπω δυνατότητα να επιχειρηθεί οτιδήποτε, είτε αφορά την αιγιαλίτιδα, είτε την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας/ΑΟΖ πριν από την επόμενη Βουλή. Και αν επιχειρηθεί θα πρέπει να γίνει στις αρχές της πρώτης κοινοβουλευτικής περιόδου, όταν η εντολή θα είναι νωπή, και η κυβέρνηση, ας ελπίσουμε, ισχυρή. Πάντως θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι η επίλυση αυτών των προβλημάτων επείγει, καθώς ο χρόνος δεν δουλεύει για εμάς, και η Τουρκία είναι απρόβλεπτη.
*Ο κ. Χρήστος Ροζάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
