Αν την ενδιέφεραν η λαϊκή αποδοχή και η υστεροφημία της, εκ του αποτελέσματος φαίνεται ότι η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ πέτυχε τον στόχο της. Στο τέλος την αποχαιρέτησαν σχεδόν όλοι, ακόμη κι εκείνοι που δεν τη διάβασαν και δεν την άκουσαν ποτέ με ιδιαίτερη προσοχή. Ακόμη κι αυτοί που την ήξεραν μόνο ως σεβάσμια φιγούρα, η οποία μιλούσε συχνά πυκνά περί Βυζαντίου και ευρύτερου Ελληνισμού, εμπνέοντας ένα είδος υπερηφάνειας, όχι μόνο εθνικοπατριωτικής με την κλασική έννοια, αλλά και ιστορικής με την ακαδημαϊκή. Αυτό ήταν το χάρισμα της Αρβελέρ ως δημοσίου προσώπου: έκανε τη βαριά Ιστορία ποπ και μετέτρεψε την περίπλοκη κληρονομιά σε εύληπτη αφήγηση για όλη την οικογένεια. Οι ανασφαλείς λαοί χρειάζονται πρόσωπα-σύμβολα για να αποκωδικοποιούν όλα εκείνα που τροφοδοτούν τα υπαρξιακά τους συμπλέγματα, και η Αρβελέρ ήταν το κατάλληλο άτομο για τη δουλειά. Η ακαδημαϊκός με τα ανεπίληπτα προσόντα και το παρουσιαστικό καλοκάγαθης γιαγιάς που λέει ιστορίες.
Καθηγήτρια και σελέμπριτι
Η διάρρηξη του συνόρου μεταξύ επιστήμης και λαϊκής κουλτούρας, η διάχυση δηλαδή της εξειδικευμένης πανεπιστημιακής γνώσης στις μάζες είναι μια διαδικασία που μπορεί να σε κάνει «σταρ». Την Αρβελέρ, κατά κάποιον τρόπο, την έκανε. Οι Ελληνες δεν συνηθίζουν να υποκλίνονται σε αυθεντίες, κι όμως η βυζαντινολόγος βρήκε την κατάλληλη φόρμουλα για να κερδίσει την εμπιστοσύνη και τον σεβασμό τους – χωρίς καν να ζει στην Ελλάδα. Ετσι, και μόνο το όνομά της έγινε συνώνυμο του επιστημονικού κύρους, ένα διαρκές μέτρο σύγκρισης που λειτουργούσε ανεξαρτήτως πλαισίου: «Σιγά, δεν είσαι και η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ…». Αρκούσε εκ μέρους της η εκφορά μιας άποψης για να αποκτήσει η άποψη αυτή περιωπή αξιώματος. Πέρα όμως από το περιεχόμενο του λόγου της βυζαντινολόγου, ρόλο στην εκ προοιμίου αποδοχή του έπαιξε ακριβώς η απόσταση της Αρβελέρ από τα ελληνικά πράγματα: η καθηγήτρια ήταν όσο κοντά έπρεπε για να δικαιούται να ομιλεί και όσο μακριά χρειαζόταν ώστε να μη θεωρηθεί ότι διακατέχεται από τη συνήθη μεροληψία των Ελλήνων της Ελλάδας.
Οι αναπόφευκτοι εχθροί
Η ιδιότητα της σελέμπριτι ακαδημαϊκού έχει, βέβαια, και τις αρνητικές πτυχές της. Δημιουργεί εχθρούς και πυροδοτεί έριδες, στις οποίες ένας άσημος πανεπιστημιακός, ακόμη και με τους πολλαπλούς, αξιοζήλευτους τίτλους της Αρβελέρ, δύσκολα θα εμπλεκόταν. Ετσι, εκτός από εκείνους που εκδήλωσαν θλίψη για τον θάνατο της βυζαντινολόγου, υπήρξαν και κάποιοι που βρήκαν την ευκαιρία να εκφράσουν, με αφορμή την εκδημία της, τα παράπονά τους. Βρέθηκαν, μάλιστα, και διάφοροι υβριστές να της προσάψουν με χαρακτηριστική αναίδεια ένα σωρό κατηγορίες, λες και επρόκειτο για κακοποιό στοιχείο ή για μισητή τηλεπερσόνα. Η ενδημική κακοήθεια εξηγείται. Ο δημόσιος λόγος στην Ελλάδα έχει πάντα ένα τίμημα: εκείνος που τον διατυπώνει θα διεκδικηθεί από πολιτικούς χώρους και κοινωνικές ομάδες, κι αν δεν ανταποκριθεί, θα κατασυκοφαντηθεί. Οσοι ακραίοι δεν κατάφεραν να δουν την Αρβελέρ ως «δική τους» ή αποφάσισαν να τη δουν ως κτήμα του αντιπάλου, ήταν αναμενόμενο να τη μισήσουν, με την ίδια ευκολία που μισούν ή αποθεώνουν τόσους και τόσους δημοσιολογούντες κατά καιρούς.
Ελληνοπρεπής αμετροέπεια
Ωστόσο, καλό είναι να αναγνωριστεί ότι και η μακαρίτισσα δεν κατέβαλε πολύ κόπο να θωρακίσει το δημόσιο προφίλ της, τουλάχιστον όχι στην Ελλάδα. Δεν είναι σαφές αν το έκανε επίτηδες, αλλά όταν απευθυνόταν σε Ελληνες, η Αρβελέρ ξέφευγε συχνά από τον πυρήνα της επιστημοσύνης της και γινόταν κάτι άλλο, ένα είδος ρήτορα γενικών καθηκόντων, που άφηνε την ακαδημαϊκή ακριβολογία του στην άκρη: Μιλούσε για τους σύγχρονους Ελληνες σαν να πρόκειται για ενιαίο πληθυσμό, που ανταποκρίνεται σε μία, συνήθως απλοϊκή, περιγραφή·αναφερόταν στους Ελληνες φοιτητές του εξωτερικού αναπαράγοντας στερεότυπα (οι Ελληνες πάνε στη Σορβόννη, όχι για να μάθουν, αλλά για να διδάξουν, έλεγε)᾽ τοποθετείτο αναρμοδίως, αλλά με απόλυτη βεβαιότητα, επί ζητημάτων που δεν ήταν σε θέση να γνωρίζει, όπως τότε που επέμενε, κόντρα στις θέσεις των ειδικών, ότι ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου έχει ανακαλυφθεί και βρίσκεται στη Βεργίνα. Καθώς τα χρόνια περνούσαν, η διεθνής Ελληνίδα επιφύλασσε στο ελληνόφωνο κοινό της κυρίως την ελληνοπρεπή πλευρά του χαρακτήρα της, με όλα τα στραβά που αυτή συνεπάγεται.
Ανάγκη για επιείκεια
Και οι διανοούμενοι, πάντως, άνθρωποι είναι. Οι κίνδυνοι της έκθεσης, τα στραβοπατήματα που εγκυμονούν η δημοσιότητα και η μικρή ή μεγάλη εξουσία της, ισχύουν και γι’ αυτούς. Η απαίτηση να μην υποπίπτουν σε ανθρώπινα σφάλματα, να μην εκδηλώνουν ανθρώπινα πάθη και να επιδεικνύουν διαρκώς άψογο χαρακτήρα είναι μη ρεαλιστική ή, εναλλακτικά, είναι μια απαίτηση που δεν ενθαρρύνει τη συμμετοχή τους στον δημόσιο βίο, αλλά την ιδρυματική τους απομόνωση. Συχνά αναρωτιόμαστε γιατί απουσιάζουν οι πνευματικοί άνθρωποι από τη ζωή των μη πνευματικών: ίσως η απειλητική προοπτική της καταβαράθρωσης να είναι η απάντηση. Χρειάζεται ταλέντο, θάρρος και γερό στομάχι για να μεσολαβήσεις ανάμεσα στον άνθρωπο και τη γνώση του κόσμου. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δεν ήταν τέλεια, αλλά είχε και τα τρία.
