Αν η λέξη «τραγωδία» δεν είχε φθαρεί από την πολυχρησία, θα χαρακτήριζε διαφωτιστικά το πολύνεκρο ναυάγιο στη Χίο, το οποίο προκλήθηκε από σύγκρουση περιπολικού σκάφους του Λιμενικού με σκάφος που μετέφερε δεκάδες μετανάστες. Στις ελληνικές θάλασσες έχουν συμβεί και άλλα, παρόμοια, θανατηφόρα ναυάγια (π.χ. αυτό της Πύλου, το 2023, με πάνω από 600 νεκρούς), στα οποία είχε αμφιλεγόμενη ή προβληματική εμπλοκή το Λιμενικό. Σε κάθε περίπτωση, η βύθιση του σκάφους μεταναστών είναι τραγωδία όχι με την κοινότοπη σημασία της οδύνης που επιφέρει ο απροσδόκητος θάνατος, αλλά με τη φιλοσοφική.
Βιώνουμε την τραγωδία, τονίζει η φιλόσοφος Μάρθα Νουσμπάουμ, όταν νοιαζόμαστε για περισσότερα από ένα αγαθά. Η τραγωδία αναδεικνύει την ανεξάλειπτη σύγκρουση αξιών (π.χ. νομιμοφροσύνη έναντι ανθρωπισμού, επιείκεια έναντι δικαιοσύνης, κ.λπ.). Ο πυρήνας της τραγωδίας είναι πως ό,τι κι αν κάνει ο δρων, θα είναι λάθος – πάντα κάτι παραμελεί. Η ηθική απώλεια είναι ανεξάλειπτη. Οσο το αναγνωρίζουμε αυτό, τόσο θα διαυγάζουμε τους όρους της δράσης μας – το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε ως έλλογα, πλην ηθικώς ευάλωτα, όντα. Στοιχείο σοφίας είναι η επίγνωση της ηθικής ελλειμματικότητάς μας.
Η τραγωδία αρνείται την καταπραϋντική παραδοχή ότι η έλλογη δράση των Αρχών, στο κράτος δικαίου, είναι ηθικά απρόσβλητη. Ακόμη κι όταν οι δρώντες εμφορούνται από τις σωστές αξίες, έχουν διαμορφώσει ενάρετο χαρακτήρα και έχουν καλλιεργήσει την ευθυκρισία, μπορεί να βρεθούν σε περιστάσεις που τους ωθούν σε προβληματικές επιλογές. Η ανθρώπινη κρίση υπόκειται στην αβεβαιότητα και στη διακινδύνευση.
Στη φιλελεύθερη δημοκρατία οι κρατικές Αρχές οφείλουν, ex officio, να προστατεύουν τα σύνορα της επικράτειας του «δήμου». Συγχρόνως, η κρατική δράση υπόκειται στην τήρηση της νομιμότητας, στη λογοδοσία και σε ηθικό έλεγχο. Κατ’ αρχήν, το κράτος και προστατεύει τα σύνορα και δρα σύννομα-ηθικά. Στην πράξη, όμως, δηλαδή σε θολές, ανέλεγκτες και απρόβλεπτες περιστάσεις, οι δύο υποχρεώσεις συγκρούονται – το συζευκτικό και/και ενίοτε μετατρέπεται σε διαζευκτικό είτε/είτε. Εξ ου η τραγωδία.
Η προστασία των συνόρων αναγκαστικά επιφέρει σκληρότητα. Η τήρηση ηθικών αρχών και νομικών δεσμεύσεων εμπεριέχει ανθρωπιά. Η σύγκρουση σκοπών είναι αναπόφευκτη. Οταν οι οργανισμοί αντιμετωπίζουν αντικρουόμενους σκοπούς, σε περιβάλλον εγγενούς ασάφειας και κινδύνων, όπως είναι αυτό της προστασίας θαλάσσιων συνόρων, τείνουν να υιοθετούν τον σκοπό για τον οποίο κυρίως λογοδοτούν στους πολιτικούς προϊσταμένους τους. Σε περίοδο ανασφάλειας και ξενοφοβίας, ο σκοπός αυτός τείνει να είναι η άτεγκτη προστασία των συνόρων – κυριαρχεί η σκληρή επικρατειακή λογική.
Εφόσον το Λιμενικό υπηρετεί δύο αντικρουόμενους σκοπούς, την προστασία των συνόρων με ταυτόχρονη τήρηση ηθικών αρχών και νομικών δεσμεύσεων, ό,τι και να κάνει θα είναι προβληματικό.
Μια κυβέρνηση, ιδιαίτερα ένας δεξιολαϊκιστής υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου, που δίνει σχεδόν αποκλειστική προτεραιότητα στην προστασία συνόρων [«το Λιμενικό δεν είναι επιτροπή υποδοχής (μεταναστών)», Θ. Πλεύρης, 7/2/26], εμφορείται από, πρωτίστως, σκληρή επικρατειακή λογική και παρέχει πολιτική κάλυψη στον οργανισμό που δρα στο πεδίο (στο Λιμενικό). Οταν συμβαίνουν θανατηφόρα περιστατικά, γεγονότα παρακάμπτονται ή ερμηνεύονται αυτοεξυπηρετικά προκειμένου να αναδειχθεί το αφήγημα που υπηρετεί την πολιτική της άτεγκτης προστασίας συνόρων. Κυβέρνηση και Λιμενικό έχουν συμφέρον τη συγκάλυψη. Στο ναυάγιο της Χίου, το Λιμενικό διαβεβαιώνει ότι η ευθύνη είναι του χειριστή του μεταναστευτικού σκάφους που «δεν συμμορφώθηκε στα φωτεινά και ηχητικά σήματα του περιπολικού σκάφους [και] ανέστρεψε πορεία» (4/2/26). Με πνεύμα άκριτης συμπαράστασης, ο κ. Πλεύρης βιάστηκε να δηλώσει: «Εγώ πιστεύω το Λιμενικό» (5/2/26). Η αποποίηση ευθυνών συμφέρει άπαντες.
Αν, όμως, το Λιμενικό γίνεται a priori πιστευτό, πώς εξηγείται ότι 17 στελέχη του διώκονται ποινικά για κακουργήματα για το ναυάγιο της Πύλου («Κ», 24/5/25); Στο εύλογο ερώτημα γιατί, όπως στην Πύλο, οι κάμερες του περιπολικού σκάφους ήταν κλειστές, ο κ. Πλεύρης απαντά αυτοεξυπηρετικά: «(Οι κάμερες) λειτουργούν κάθε φορά που υπάρχουν επιχειρησιακοί λόγοι. Στη Χίο δεν χρειάστηκε, γιατί το ταχύπλοο ήταν μπροστά του» (5/2/26). Τι παρακάμπτει; Οτι σκάφη του Λιμενικού, τη λειτουργία των οποίων συγχρηματοδοτεί ο Frontex, είναι υποχρεωμένα, σύμφωνα με τον Ευρωπαίο Μεσολαβητή, να έχουν ανοιχτές τις κάμερες για σκοπούς λογοδοσίας και προστασίας δικαιωμάτων. Επίσης, ανοιχτές κάμερες πάνω στο σώμα τους οφείλουν να έχουν τα μέλη πληρωμάτων σκαφών διάσωσης.
Μόνο μια ανεξάρτητη έρευνα μπορεί να φωτίσει το σκέλος του διλήμματος που εμπράκτως παραμελείται, χάριν της επικρατειακής λογικής: κάνουμε ό,τι πρέπει για την προστασία της ανθρώπινης ζωής; Δεν είναι βέβαιο. Στο πόρισμά του για το ναυάγιο της Πύλου, ο Συνήγορος του Πολίτη επισήμανε ότι στελέχη του Λιμενικού «κρίνονται ελεγκτέοι για θανατηφόρα έκθεση, καθώς και για έκθεση σε κίνδυνο της ζωής, της υγείας και της σωματικής ακεραιότητας των επιβαινόντων στο αλιευτικό “Adriana”» («Κ», 4/2/25).
Το έργο του Λιμενικού είναι εξόχως δύσκολο, σχεδόν αδύνατον. Εφόσον καταστατικά υπηρετεί δύο αντικρουόμενους σκοπούς, ό,τι και να κάνει θα είναι προβληματικό. Εν προκειμένω, η πολιτική της άτεγκτης προστασίας των συνόρων το ωθεί, ανεπίγνωστα ή όχι, σε ποικίλους βαθμούς, στη σκληρότητα, εις βάρος των ηθικών αρχών και της έννομης τάξης. Αν παραμένουμε φιλελεύθερη δημοκρατία είμαστε υποχρεωμένοι να θέτουμε στον εαυτό μας το σωκρατικό ερώτημα: πράττουμε ορθά; Στο τραγικό δίλημμα «προστασία συνόρων έναντι σύννομης-ηθικής δράσης», τι παραμελούμε, πώς και γιατί; Θα συνεχίσω στο επόμενο.
*Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
