Βιώνουμε μια οριακή συνθήκη, την οποία συναντούμε σε ακραίες ιστορικές περιόδους. Κατάρρευση του κοινού συστήματος ανάγνωσης του πραγματικού, μετατόπιση του περιεχομένου της αλήθειας από τα επαληθεύσιμα γεγονότα σε συναισθήματα, προσωπικές πεποιθήσεις, πολιτικές και ιδεολογικές θέσεις· αυτή είναι η πρώτη ύλη της κυρίαρχης «μετα-αλήθειας».
Δεν πρόκειται για μια φιλοσοφική προσέγγιση της έννοιας της αλήθειας ως καθεστώτος κανόνων, εθίμων, πρακτικών, που κάθε φορά ορίζει τι είναι αληθές και τι ψευδές. Ή για μια σύγκρουση ανάμεσα στην ανθρώπινη επιθυμία για καθολική αλήθεια και στην αναγνώριση της ισχύος της συλλογικής γνώσης, της αθροιστικής σοφίας. Αλλά για έναν ιδιόμορφο σχετικισμό, μια υπέρβαση, μια περιφρόνηση του πραγματικού, που έχει απροσμέτρητα ενισχυθεί στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της αλγοριθμικής δυνατότητας της τεχνητής νοημοσύνης να αντικαθιστά πραγματικά συμβάντα με επινοημένες ελκυστικές αφηγήσεις, να δημιουργεί «εναλλακτικές» εκδοχές του υπαρκτού, να γεννάει, με τα deep fakes, αληθοφανή πλαστά πεπραγμένα. Δηλαδή, πρόκειται για μια νέα κατάσταση πραγμάτων που φθείρει την κρίση και αποσταθεροποιεί τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι προσεγγίζουν τις κοινές, εμπειρικές, ιστορικές αλήθειες. Ο,τι ήταν έως σήμερα αμετακίνητο στην ουσία του, αποβαίνει ρευστό, ασαφές. Διότι, όταν προϊόντα προπαγάνδας και ψεύδη παρουσιάζονται ως περιστατικά αδιαμφισβήτητα, με μια δύναμη ισχυρότερη εκείνης των απολύτων, ο απόηχός τους μετατρέπει την πραγματικότητα σε ετοιμόρροπο κτίσμα.
Λέγεται με πολλούς τρόπους: φαινόμενο της χαμένης αλήθειας. Κατακερματισμένη πραγματικότητα. Ασυνάρτητος υποκειμενισμός. Υποκειμενικότητα εναντίον αντικειμενικότητας. Κρίση γνώσης. Παρακμή του κοινώς αποδεκτού. Εκπτωση του ορθού λόγου. Κατάρρευση των βεβαιοτήτων. Ηθική σύγχυση. Επικοινωνιακός κορεσμός. Μηδενισμός. Κρίση εξουσίας. Κρίση της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Διάβρωση της εμπιστοσύνης σε επίσημες θέσεις, ΜΜΕ, θεσμούς…
Ο «κατά συρροήν ψεύτης» Τραμπ αποτελεί την πιο τρανταχτή αντανάκλαση της παραπάνω κοινωνικής συνθήκης, όπου η επαλήθευση ενός συμβάντος αποτελεί το πιο δύσκολο, το πιο αμφισβητούμενο, αλλά και το πιο επείγον έργο. Δεν προλαβαίνουν οι δημοσιογράφοι να εντοπίζουν τα ψεύδη του. Κατά την πρώτη του θητεία εκστόμισε, σύμφωνα με υπολογισμούς της Washington Post, 30.573 ψέματα, 21 την ημέρα. Η παγιωμένη πρακτική του γρήγορου σαρώματος πλημμυρίδας πληροφοριών, που ισοπεδώνει κορυφές και βάραθρα, εμποδίζει την εστίαση σε ένα γεγονός και αφαιρεί από τα πράγματα το νόημα και τη δύναμη της αλήθειας, ευνοεί –και «ξεπλένει»– τον Τραμπ. Ο οποίος χρησιμοποιεί την ανεξέλεγκτη μανία του να υπερβάλλει, να διαστρεβλώνει, να παραπληροφορεί, να ψεύδεται, να επαναλαμβάνει ακατάπαυστα το ίδιο λάθος ώστε να μοιάσει σωστό, να τουιτάρει με πολλά θαυμαστικά, κεφαλαία γράμματα και στον υπερθετικό βαθμό, για να μετακινεί αγορές και να καθοδηγεί ηπείρους. Να παράγει όχι, όπως η συνήθης πολιτική, επωφελείς για το σύνολο πραγματικότητες, αλλά επωφελή γι’ αυτόν επιχειρηματικά πεδία. Κυβερνά επί τη βάσει ενός καθεστώτος ψεύδους. Με εργαλείο τις κατεστραμμένες λέξεις.
Ο Τραμπ λειτουργεί ως επιταχυντής μιας συγκυριακής παγκόσμιας εκτροπής, ως εκπαιδευτής της Δύσης «στη γλώσσα που διαφθείρει τη σκέψη», στο μέγα ψέμα. Η ακατάπαυστη καταιγίδα θρασύτατων, κυνικών, παραπλανητικών ισχυρισμών εθίζει στο αναληθές, το μετατρέπει σε κοινό τόπο. Αντικαθιστά στην κοινή συνείδηση το ερώτημα «τι πραγματικά συνέβη;» με το ερώτημα «ποιον εμπιστεύεσαι να σου πει τι πραγματικά συνέβη;». Και όσο πιο αχαλίνωτη είναι η ροή των ανακριβών δηλώσεων, τόσο πιο γρήγορα η νέα «κατασκευή» βυθίζει στη λήθη την παλιά. Ποιος θυμάται σήμερα την «τρομοκράτισσα» Ρενέ Γκουντ και τον «στασιαστή» Αλεξ Πρέτι;
Επιπλέον, για πρώτη φορά στην Ιστορία στατιστικές και πορίσματα, έγγραφα, φωτογραφίες και βίντεο παύουν να αποτελούν αξιόπιστα αποδεικτικά στοιχεία της κατάστασης των όποιων πραγμάτων. Βιώνουμε όχι απλώς μια κρίση παραπληροφόρησης, αλλά το τέλος της βεβαιότητας ότι η πραγματικότητα μπορεί να αποδειχθεί. Και όταν οι άνθρωποι αδυνατούν να συμφωνήσουν πάνω στο τι είναι αληθινό, όταν ο αντικειμενικός κόσμος καταρρέει, τότε εκκινεί και η κατάρρευση της δημοκρατίας.
Βρισκόμαστε άραγε μπροστά στη στιγμή που ο αυταρχισμός εξελίσσεται σε νέα κανονικότητα; Που η ανθρωπότητα χάνει τα τελευταία της πεδία κοινών ελευθεριών, τις τελευταίες κοινότητες κοινού δικαίου, την τελευταία της κοινή πραγματικότητα;
