Τις τελευταίες ημέρες βομβαρδιζόμαστε από σχόλια και απόψεις, συχνά ατεκμηρίωτες, που αφορούν στην έκρηξη στο εργoστάσιο «Βιολάντα».
Επειδή ήμουν σε επαφή με τους πυροτεχνουργούς του Τμήματος Εξουδετέρωσης Εκρηκτικών Μηχανισμών (ΤΕΕΜ) της ΕΛ.ΑΣ., που ήταν και οι πρώτοι οι οποίοι διαπίστωσαν το σημείο διαρροής στο υπόγειο, έφριξα με αυτά που διαπίστωσαν. Εξοργίστηκα δε και με όσα έσπευσαν να δηλώσουν διάφοροι «ειδικοί», χωρίς ακόμη να γνωρίζουν τι έγινε ακριβώς, αποπροσανατολίζοντας την κοινή γνώμη. Με βάση τη γνώση και την εμπειρία μου επί του αντικειμένου και κυρίως τις απαιτήσεις της νομοθεσίας, θα προσπαθήσω να αποκαταστήσω κάποια πράγματα.
1. Ο εργοστασιάρχης δεν είναι μηχανικός, γι’ αυτό και υποχρεούται να έχει συμβούλους (μηχανικούς, τεχνικούς ασφαλείας) που οφείλουν να του προτείνουν όλα τα απαραίτητα μέτρα για να λειτουργήσει σωστά και με ασφάλεια η μονάδα του. Εάν του έγιναν οι σχετικές υποδείξεις και δεν τις ακολούθησε, τότε έχει βαρύτατες ευθύνες. Αυτό μένει να διαπιστωθεί.
2. Το πρώτο πράγμα που αναζητήθηκε ήταν η μελέτη πυροπροστασίας, η οποία αναφέρει τα σχετικά μέτρα πυρασφάλειας, αλλά δεν εξειδικεύεται στην επικινδυνότητα των εγκαταστάσεων που διαχειρίζονται εύφλεκτα ή εκρηκτικά υλικά. Κάθε βιομηχανική εγκατάσταση, ανάλογα με το είδος και την επικινδυνότητά της, οφείλει να εκπονήσει και άλλες επιμέρους εξειδικευμένες μελέτες για τον υπολογισμό και την εκτίμηση του κινδύνου.
3. Οταν μια εγκατάσταση διαχειρίζεται εύφλεκτα υλικά, που μπορούν να δημιουργήσουν εκρήξιμη ατμόσφαιρα, τότε οφείλει να εκπονήσει μελέτη ATEX (Atmosphere Explosive) ή αλλιώς «Εγγραφο προστασίας από εκρήξεις». Δηλαδή μια υποχρεωτική τεχνική μελέτη (Π.Δ. 42/2003 και 99/92/ΕΚ), στόχος της οποίας είναι η πρόληψη εκρήξεων, η αξιολόγηση και ο υπολογισμός των κινδύνων, η ταξινόμηση ζωνών και ο καθορισμός των απαραίτητων τεχνικών/οργανωτικών μέτρων για την ασφάλεια των εργαζομένων. Καμία άλλη μελέτη δεν έχει σχέση με τέτοιους κινδύνους. Υποψιαζόμαστε ότι τέτοια μελέτη δεν υπήρξε. Το πολύτιμο αυτό πολυεργαλείο θα έπρεπε να είναι το πρώτο και βασικό στοιχείο αναφοράς στην έρευνα των αιτιών της έκρηξης. Γιατί είναι το μόνο που μπορεί να προτείνει τα αναγκαία μέτρα για την αποτροπή επικίνδυνης εκρήξιμης ατμόσφαιρας με κατάλληλο εξοπλισμό. Οταν δε, κατασκευάζεται δίκτυο υγραερίου (ή προπανίου) για οποιαδήποτε χρήση, απαιτούνται πιστοποιήσεις τόσο για το έργο γενικότερα, όσο και για τον κατάλληλο εξοπλισμό και τα υλικά σύμφωνα με τον τεχνικό κανονισμό εγκαταστάσεων υγραερίου (ΦΕΚ 1257/Β/03.09.2003). Η μελέτη ΑΤΕΧ είναι αυτή που μπορεί να «εντοπίσει» τυχόν αστοχίες ή/και ακαταλληλότητα υλικών.
Τα μέτρα που οφείλει να λάβει μια εγκατάσταση που διαχειρίζεται εύφλεκτα υλικά, τα οποία μπορούν να δημιουργήσουν εκρήξιμη ατμόσφαιρα.
4. Οταν φορείς πραγματοποιούν ελέγχους σε οποιαδήποτε εγκατάσταση, καθένας τους ελέγχει θέματα της αρμοδιότητάς του. Σε εγκαταστάσεις όπως η «Βιολάντα», το βασικό έγγραφο που θα έπρεπε να αναζητηθεί είναι η μελέτη ΑΤΕΧ. Ο τεχνικός ασφαλείας, ως ο «καθ’ ύλην» αρμόδιος, οφείλει να προτείνει τέτοιου είδους εξειδικευμένες μελέτες επικινδυνότητας. Εάν αυτό έγινε και δεν εισακούστηκαν οι προτάσεις του, τότε σύμφωνα με το δικαίωμα που του δίνει ο νόμος θα έπρεπε να επανέλθει και να επιμείνει. Αν και πάλι δεν είχαν ανταπόκριση οι εισηγήσεις του, ήταν υποχρεωμένος να ενημερώσει κάποιον φορέα.
Τονίζεται δε πως όταν πραγματοποιούνται τεχνικά έργα σε χώρους του εργοστασίου –όπως η ασφαλτόστρωση που αναφέρθηκε– απαιτείται όχι μόνον συνεχής επίβλεψη, αλλά και επικαιροποίηση της εν λόγω μελέτης πριν ξεκινήσει το έργο. Ολα τα άλλα έγγραφα, όπως οι άδειες του εργοστασίου, λειτουργίας και πυροπροστασίας, είναι σημαντικά μεν, αλλά δεν έχουν μεγάλη σχέση με αυτό που συνέβη – ούτε με τα μέτρα που θα έπρεπε να είχαν ληφθεί.
Απ’ ό,τι είμαι σε θέση να γνωρίζω, οι πυροτεχνουργοί του Τμήματος Εξουδετέρωσης Εκρηκτικών Μηχανισμών της ΕΛ.ΑΣ. ήταν οι πρώτοι που εντόπισαν (μέσω της οσμής) την ύπαρξη αερίου στο υπόγειο και μάλιστα από οπή σε τοιχίο. Οι πυροτεχνουργοί στη συνέχεια ρώτησαν αρμοδίους της εγκατάστασης εάν υπάρχει μελέτη ΑΤΕΧ και τους κοίταζαν όλοι μάλλον σαν «εξωγήινους». Ουδείς γνώριζε! Το ανησυχητικό είναι ότι ούτε οι φορείς ούτε και οι διάφοροι πραγματογνώμονες αναζήτησαν το σημαντικό αυτό έγγραφο.
Για να ελαχιστοποιήσουμε τον κίνδυνο, θα πρέπει να διαθέτουμε και τα απαραίτητα εργαλεία. Η μελέτη ΑΤΕΧ, για την περίπτωσή μας, είναι η μόνη που μπορεί να απαντήσει σε όλα τα ερωτήματα, να εντοπίσει τεκμηριωμένα τον κίνδυνο και να προτείνει μέτρα αποτροπής τυχόν έκρηξης, καθώς και προστασίας εργαζομένων και εγκαταστάσεων. Κι εδώ το βασικό αυτό έγγραφο ακόμη δεν το έχουμε δει και ίσως δεν υπήρξε ποτέ.
*Η κ. Αριστοθέα Α. Λαζαρίδου είναι χημικός μηχανικός MSc, ChE, NJIT, USA, ειδικός σύμβουλος σε θέματα Υγείας και Ασφάλειας – μηχανικός ασφαλείας.
