Τι ακριβώς μας εξοργίζει στην περίπτωση του σκανδάλου Eπσταϊν; Σίγουρα οι ίδιες οι πράξεις. Το κύκλωμα εκμετάλλευσης, η συστηματικότητα, η συμμετοχή ανήλικων κοριτσιών. Ολα αυτά είναι από μόνα τους σκανδαλώδη. Υπάρχει όμως και κάτι βαθύτερο που εξηγεί γιατί η οργή είναι τόσο έντονη. Ας κάνουμε ένα νοητικό πείραμα. Αν αποκαλυπτόταν ότι μια ομάδα άγνωστων, εύπορων ανδρών διοργάνωνε παρόμοια πάρτι, θα υπήρχε αγανάκτηση – αλλά θα ήταν η ίδια; Ή, ακόμη και αν επρόκειτο για διάσημους ποδοσφαιριστές: θα ήταν ίδιο το σοκ; Πιθανότατα όχι. Η διαφορά, πιστεύω, βρίσκεται στο ποιοι ήταν οι εμπλεκόμενοι.
Αναμφίβολα, η φύση του σκανδάλου προκαλεί και αντιδράσεις απέναντι στις αντιδράσεις – επιχειρήματα του τύπου: «είναι προσωπική ζωή», «είναι φθόνος απέναντι στους επιτυχημένους». Αλλοι θα πουν ότι υπάρχουν σοβαρότερα προβλήματα – ιδίως στους καιρούς που ζούμε. Αυτή η σχετικοποίηση είναι μάλλον σωστή και σίγουρα κάποιες από τις αντιδράσεις ενέχουν και τα χαρακτηριστικά που ανέφερα παραπάνω. Πιστεύω, παρ’ όλα αυτά, πως η συγκεκριμένη υπόθεση ξεπερνάει κατά πολύ την ηδονοβλεψία των ελίτ και αγγίζει, νομίζω, κάτι πολύ πιο θεμελιώδες.
Οι εξελικτικοί ανθρωπολόγοι υποστηρίζουν ότι το κύρος εξελίχθηκε ως μηχανισμός κοινωνικής μάθησης. Oι άνθρωποι δεν μαθαίνουμε τυχαία· από την πληθώρα ιδεών και πρακτικών γύρω μας, τείνουμε να αντιγράφουμε αυτές που θεωρούμε επιτυχημένες. Ακριβώς επειδή επιδιώκουμε να μιμηθούμε επιτυχημένα μοντέλα συμπεριφοράς, έλκουμε προς όσους θεωρούμε πιο επιτυχημένους και τους ανταμείβουμε με προσοχή, σεβασμό και επιρροή. Αλλά επειδή η επιτυχία είναι συχνά δύσκολο να μετρηθεί άμεσα, βασιζόμαστε σε συντομεύσεις – κοινωνική θέση, προβολή, κοινωνική αναγνώριση. Ετσι, το κύρος ενισχύεται: όσοι είναι ήδη αναγνωρισμένοι γίνονται ακόμη πιο αναγνωρισμένοι. Και όταν κάποιος αναγνωριστεί ως επιτυχημένος σε έναν τομέα, τείνουμε να επεκτείνουμε αυτήν την εξουσία και σε άλλους. Διαβάζουμε τα βιβλία που συνιστά ο Ομπάμα. Δοκιμάζουμε τα μέρη που προτείνει μια ποπ σταρ. Με άλλα λόγια, εμπλεκόμαστε σε αυτό που οι ανθρωπολόγοι αποκαλούν διατομεακή συμπερασματολογία (cross-domain inference): μεταφέρουμε το κύρος από έναν τομέα σε πολλούς άλλους.
Το πρόβλημα είναι ότι η επιτυχία σε έναν τομέα δεν εγγυάται ηθική επάρκεια ή ορθολογική κρίση σε άλλους. Και στην περίπτωση Επσταϊν, δεν μιλάμε απλώς για διασημότητες. Μιλάμε για ανθρώπους που βρίσκονταν στην καρδιά της πολιτικής, οικονομικής και θεσμικής ελίτ. Ανθρώπους στους οποίους εκχωρήσαμε εξουσία. Οχι μόνο θαυμασμό, αλλά αρμοδιότητες, δικαιώματα, πρόσβαση σε αποφάσεις που επηρεάζουν εκατομμύρια ζωές. Εδώ λοιπόν συμβαίνει κάτι πιο ανησυχητικό από μια ατομική ηθική κατάρρευση. Για να δικαιολογήσουμε την εκχώρηση εξουσίας, χτίζουμε αφηγήματα: ότι οι «άριστοι» είναι άξιοι, ότι το κύρος αντανακλά ικανότητα, ότι οι θεσμοί φιλτράρουν τους ακατάλληλους. Οταν αποκαλύπτεται ότι κάποιοι από αυτούς συμμετείχαν –ή σιωπηρά ανέχθηκαν– ένα τέτοιο σύστημα, δεν καταρρέει μόνο η εικόνα τους. Ραγίζει το αφήγημα.
Και εδώ έρχεται το πιο δυσάρεστο ενδεχόμενο: η εξουσία μπορεί να μην είναι απλώς άσχετη με την ηθική ποιότητα· είναι πιθανό να τη διαβρώνει. Η πρόσβαση, η ατιμωρησία, το κλειστό δίκτυο ομοίων, δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου τα όρια μετακινούνται. Οπου η επιτυχία μετατρέπεται σε ασπίδα. Οπου το πρεστίζ λειτουργεί όχι ως δείκτης αξίας, αλλά ως μηχανισμός προστασίας, με καλά φυλαγμένους μόνο όσους μπορούν να έχουν πρόσβαση σε αυτόν. Κάπως έτσι, η οργή γίνεται συστημική. Δεν στρέφεται μόνο εναντίον των προσώπων. Στρέφεται εναντίον της ίδιας της ιδέας ότι το κύρος, το στάτους και η εξουσία αποτελούν αξιόπιστους δείκτες ποιότητας. Και όταν αυτή η ιδέα καταρρέει, η δυσπιστία δεν περιορίζεται στους ενόχους· απλώνεται στους θεσμούς, στις ελίτ, στο ίδιο το σύστημα που τους ανέδειξε.
Μεταξύ όλων των ζητημάτων που δεν θα αλλάξουν το πεπρωμένο του κόσμου, η οργή που προκαλεί αυτό το σκάνδαλο φωτίζει μια βαθύτερη πλάνη: όταν ακολουθούμε το κύρος ως ένδειξη αξίας, κινδυνεύουμε, καμιά φορά, να καλλιεργούμε όχι αρετές, αλλά παθογένειες.
*O κ. Ηλίας Ντίνας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και κάτοχος της ελβετικής έδρας στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας.
