Τι είναι χειρότερο; Να τρομοκρατείς ως κυβερνητικός εκπρόσωπος έναν δημοσιογράφο που έκανε τη λάθος ερώτηση ή να καταθέτεις ως αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης και πρώην πρωθυπουργός αγωγές εις βάρος δημοσιογράφων που μίλησαν για το λάθος θέμα; Να προειδοποιείς έναν δημοσιογράφο πως θα κινηθείς νομικά εναντίον του ή να αντιπροσωπεύεις έναν ολόκληρο πολιτικό χώρο ο οποίος χαρακτηρίζει «πετσωμένους» και «παπαγαλάκια» τους δημοσιογράφους που του κάνουν ενοχλητική κριτική; Θα μπορούσε να πει κανείς πως σε τέτοιες υποθέσεις δεν χωρούν διαβαθμίσεις. Κάθε εχθρική ενέργεια πολιτικού απέναντι σε δημοσιογράφο, ακόμη κι αν είναι νόμιμη όπως οι παραπάνω, περιέχει εγγενώς ένα στοιχείο αδικίας: τα μεγέθη δεν είναι ίδια και η δυνατότητα της μιας πλευράς να επιτεθεί είναι πολύ ανώτερη της δυνατότητας της άλλης να αμυνθεί. Οι πολιτικοί οφείλουν σε κάθε περίπτωση να έχουν αυξημένες αντοχές απέναντι στον κριτικό δημοσιογραφικό λόγο, να αποκτούν ανοσία στο κακόηθες «κράξιμο», τόσο για πρακτικούς όσο και για συμβολικούς λόγους. Το ξέσπασμα του Παύλου Μαρινάκη εις βάρος δημοσιογράφου με αφορμή μια άβολη ερώτηση του τελευταίου σχετικά με το ναυάγιο ανοιχτά της Χίου, ήταν ένα χαρακτηριστικό δείγμα της αδυναμίας μερίδας πολιτικών να συνειδητοποιήσουν το πλεονέκτημά τους έναντι των απλών πολιτών και να το διαχειριστούν με περίσκεψη. Ο κανόνας ισχύει ανεξαρτήτως κομματικού προσήμου: το ότι έχεις ένα δικαίωμα δεν σημαίνει ότι πρέπει και να το ασκήσεις.
Τα δεινά του λόγου
Η προειδοποίηση του κυβερνητικού εκπροσώπου σε δημοσιογράφο ότι θα τον μηνύσει αν συνεχίσει να «παραποιεί» τα λόγια του έχει, βεβαίως, σαφές τραμπικό άρωμα. Είναι όμως και σημάδι ερασιτεχνισμού. Ενας πολιτικός που φοβάται τη διαστρέβλωση των λεγομένων του τόσο ώστε να καταφύγει σε νομικές ενέργειες για να τα θωρακίσει από ύπουλα μυαλά και κακές γλώσσες, είτε έχει πολύ μικρή εμπιστοσύνη στην ικανότητά του να γίνεται σαφής είτε δεν ξέρει πώς παίζεται το παιχνίδι. Ο πολιτικός λόγος διαστρεβλώνεται συχνά, και όταν δεν διαστρεβλώνεται, παρερμηνεύεται σε βαθμό διαστρέβλωσης. Αυτή δεν είναι μια προσωπική συμφορά του κυρίου Μαρινάκη, αλλά μια σταθερά για όσους συμμετέχουν στον δημόσιο βίο. Ενας πολιτικός με ταλέντο δεν επιδιώκει τον τερματισμό των δημοσιογραφικών οχλήσεων, αλλά μαθαίνει να ελίσσεται ανάμεσα στις ερωτήσεις-παγίδες και στο τέλος να παγιδεύει τους επίδοξους παγιδευτές του· ένας πολιτικός χωρίς το χάρισμα, από την άλλη, πανικοβάλλεται και συμπεριφέρεται σαν έξαλλος διαχειριστής πολυκατοικίας σε συνέλευση, μετατρέποντας σε βεντέτα ό,τι θα μπορούσε να αποφορτιστεί με μια ρητορική άσκηση τήρησης ισορροπιών. Το λάθος του Μαρινάκη είναι τόσο προφανές, όσο προφανής είναι και η μεροληψία εκείνων που συγκλονίστηκαν μεν από την απρέπειά του, αλλά σε αντίστοιχες απρέπειες άλλων πολιτικών στο παρελθόν μιλούσαν για «πουλημένους» δημοσιογράφους και «εγκάθετους».
Παθολογίες και επιλογές
Η υποχρέωση των πολιτικών να επιδεικνύουν ανοχή στον δημοσιογραφικό λόγο δεν συνεπάγεται άμετρη ελευθερία των δημοσιογράφων να δίνουν φωνή σε ό,τι περνάει από το μυαλό τους. Ο δημόσιος λόγος, ειδικά όταν απορρέει από επαγγελματική ιδιότητα, προϋποθέτει φιλτράρισμα, ευγένεια και χρέος τήρησης της δεοντολογίας. Περιστατικά σαν αυτό ανάμεσα στον Παύλο Μαρινάκη και στον δημοσιογράφο που τόλμησε να τον δυσαρεστήσει είναι επικίνδυνα όχι μόνον ως προσβολές της ελευθερίας του λόγου, αλλά και ως πυροκροτητές ασυδοσίας: Οι ευέξαπτοι κυβερνητικοί εκπρόσωποι που ταράζονται όταν ξεβολεύονται, δημιουργούν ευέξαπτους δημοσιογράφους που θεωρούν αποστολή τους όχι τη δημοσιογραφία, αλλά το ίδιο το ξεβόλεμα. Πρόκειται για αλληλοτροφοδοτούμενες παθολογίες: ο κυβερνητικός προαποφασίζει να αποφύγει τις ειλικρινείς απαντήσεις, εθίζεται στην ήπια μεταχείριση που του επιφυλάσσουν οι φιλοκυβερνητικοί και γίνεται επιθετικός όταν κάποιος σπάει τον κύκλο του κανακέματος· ο αντικυβερνητικός γνωρίζει εξαρχής ότι δεν θα αποσπάσει ειλικρινή απάντηση, αφήνει στην άκρη τα προσχήματα και επιχειρεί να εκθέσει τον κυβερνητικό. Οπως πάντα, μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης φέρει εκείνος με το μεγαλύτερο μερίδιο εξουσίας. Αν ο κυβερνητικός εκπρόσωπος αποφάσισε ότι η μήνυση είναι ο βέλτιστος τρόπος για να αντιμετωπίσει μια δόλια ερώτηση, μάλλον ξέχασε τον απλούστερο: να την απαντήσει.
