Η ψηφιοποίηση της καθημερινότητας έχει μεταμορφώσει ριζικά το περιβάλλον στο οποίο κινούνται οι μυστικές υπηρεσίες. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (ΜΚΔ) λειτουργούν ως τεράστιες δεξαμενές πληροφοριών, όπου οι χρήστες εκουσίως αποκαλύπτουν στοιχεία για την επαγγελματική πορεία τους, τις προσωπικές σχέσεις τους, τις πολιτικές προτιμήσεις τους και τις καθημερινές τους συνήθειες. Αυτή η δημόσια έκθεση επιτρέπει τον εύκολο εντοπισμό ατόμων με πρόσβαση σε χρήσιμες πληροφορίες, ειδικά στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Η χρήση κρυπτογραφημένων καναλιών και η δυνατότητα δημιουργίας εικονικών ταυτοτήτων καθιστούν τη διαδικασία συλλογής δεδομένων πιο δυσδιάκριτη από ποτέ. Ετσι, η ψηφιακή σφαίρα εξελίσσεται σε κύριο πεδίο σύγχρονης κατασκοπείας.
Για μια σειρά από λόγους, η Κίνα εξελίσσεται σε έναν από τους σημαντικότερους ανταγωνιστές της Δύσης. Το Πεκίνο έχει αναπτύξει ένα εκτεταμένο οικοσύστημα βιομηχανικής και στρατιωτικής κατασκοπείας, που περιλαμβάνει κρατικούς φορείς, ερευνητικά ιδρύματα και εταιρικά δίκτυα. Μέχρι πρόσφατα, οι κινεζικές υπηρεσίες στρατολογούσαν πηγές στις ΗΠΑ και στην ενωμένη Ευρώπη με σχετική ευκολία. Η παρουσία εν ενεργεία αξιωματικών, υπαξιωματικών και οπλιτών σε ΜΚΔ έχει δημιουργήσει σοβαρούς κινδύνους, καθώς εκθέτει προσωπικά και υπηρεσιακά στοιχεία που μπορούν να αξιοποιηθούν για αλλότριους σκοπούς. Δεν είναι τυχαίο ότι πλέον αρκετά κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ εφαρμόζουν πολιτικές ψηφιακής ασφάλειας για το στρατιωτικό τους προσωπικό, θεσπίζοντας αυστηρούς κανόνες χρήσης των ΜΚΔ. Παράλληλα, γίνεται μια προσπάθεια να ενισχυθεί η ψηφιακή αποτροπή στην κυβερνοκατασκοπεία. Αυτή βασίζεται στην ισχυρή κυβερνοάμυνα, στη δυνατότητα απόδοσης ευθύνης και στην επιβολή κόστους σε επιτιθέμενους. Με αυτόν τον τρόπο μειώνονται η αποτελεσματικότητα και η συχνότητα επιχειρήσεων ψηφιακής κατασκοπείας.
Σε ό,τι αφορά την ελληνική πραγματικότητα, το πρόσφατο περιστατικό κατασκοπείας υπέρ της Κίνας πρέπει να κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου. Μπορεί η συντριπτική πλειονότητα των στελεχών των Ενόπλων Δυνάμεων να επιτελούν τα καθήκοντά τους με μεγάλο επαγγελματισμό και ενίοτε αυταπάρνηση, αλλά αυτό δυστυχώς δεν αρκεί. Η τρωτότητα που απορρέει από ανθρώπινες αδυναμίες δεν πρόκειται να μειωθεί επαρκώς με τη θέσπιση ενός αυστηρού νομοθετικού πλαισίου. Μόνο με μια ολιστική και ευέλικτη προσέγγιση θα αντιμετωπιστεί μια απειλή που γίνεται ολοένα πιο περίπλοκη.
Η ενίσχυση της επιχειρησιακής ανθεκτικότητας και η προσαρμοστικότητα του κρατικών υπηρεσιών αποτελούν κρίσιμη προϋπόθεση για την αντιμετώπιση της κυβερνοκατασκοπείας στην Ελλάδα. Χρειάζονται νέα πρωτόκολλα ασφαλείας, υποχρεωτική εκπαίδευση προσωπικού και μηχανισμοί αναφοράς ύποπτων κινήσεων, χωρίς πολλές δεύτερες σκέψεις. Η πρόσφατη σύσταση εξειδικευμένων μονάδων στις Ενοπλες Δυνάμεις είναι σημαντική ενέργεια, εφόσον συνοδευθεί από μια σοβαρή επένδυση σε σχετικά μέσα και ειδικό προσωπικό. Η ικανότητα έγκαιρης προειδοποίησης και ψηφιακής αποτροπής δεν θα ενισχύσει μόνο την εθνική μας ασφάλεια, αλλά και τη θέση της χώρας στο πλαίσιο των στρατιωτικών συμμαχιών της.
Ταυτόχρονα, απαιτείται μια συνολικότερη κουλτούρα ψηφιακής υπευθυνότητας σε εθνικό επίπεδο. Η στενότερη συνεργασία κράτους, ιδιωτικού τομέα και επιστημονικής κοινότητας συνιστά μια απαραίτητη κίνηση, καθώς μεγάλο μέρος των προσπαθειών συλλογής πληροφοριών διενεργείται μέσω εταιρειών και ερευνητικών ιδρυμάτων που λειτουργούν ως κόμβοι τεχνογνωσίας και καινοτομίας. Αυτό, βέβαια, δεν συνεπάγεται την καλλιέργεια ενός κλίματος γενικευμένης καχυποψίας απέναντι στην Κίνα. Κάτι τέτοιο θα ήταν εξαιρετικά επιζήμιο για τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα, λόγω της αυξανόμενης επιρροής του Πεκίνου στο πολυπολικό διεθνές σύστημα. Δεν χωρούν συναισθηματικές αντιδράσεις σε τέτοια ζητήματα, αλλά η απουσία οργανωμένης αντίδρασης μπορεί να εκληφθεί ως αδυναμία.
Η μεθοδική διαδικασία αναγνώρισης, ανάλυσης και ιεράρχησης κινδύνων, θεμελιωμένη σε αντικειμενικά δεδομένα, είναι αναπόσπαστος πυλώνας μιας συνεκτικής στρατηγικής αντιμετώπισης της κυβερνοκατασκοπείας. Η βαθύτερη κατανόηση των αντιπάλων μεθόδων οφείλει, όμως, να ενσωματώνει την πολιτισμική ανάλυση, ώστε αυτές να ερμηνεύονται με βάση το δικό τους αξιακό και ιστορικό πλαίσιο. Πριν από 25 αιώνες, ο Σουν Τσου αφιέρωσε ένα αυτοτελές κεφάλαιο για το αντικείμενο της κατασκοπείας στο πασίγνωστο εγχειρίδιό του «Η τέχνη του πολέμου». Οι συμβουλές του θρυλικού Κινέζου στρατηγού για την αποτελεσματική αξιοποίηση των κατασκόπων παραμένουν εντυπωσιακά επίκαιρες.
*Ο κ. Μάνος Καραγιάννης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Reader in International Security στο King’s College London.
