Ναι. Η απάντηση, κατά τη γνώμη μου, όπως σας έχω ξαναγράψει, είναι ναι. Αλλά παράλληλα, μια τέτοια ρύθμιση, στην οποία ολοένα και περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες του κόσμου καταφεύγουν, είναι και η παραδοχή μιας μεγάλης και τραγικής αποτυχίας. Θα σας εξηγήσω τι εννοώ.
Το πρόβλημα είναι γνωστό: οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, που ελέγχονται από μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας από τις ΗΠΑ και την Κίνα, προκαλούν εθισμό, εντείνουν τη διάσπαση της προσοχής, επηρεάζουν την ικανότητα των χρηστών να επεξεργάζονται πληροφορίες και να συγκεντρώνονται και, κυρίως, έχουν επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, ειδικά των παιδιών ή των πιο ευάλωτων πληθυσμών. Σύμφωνα με μια τριετή έρευνα σε εφήβους ηλικίας 12-15 ετών, τα παιδιά που περνούν πάνω από 3 ώρες την ημέρα στα social media έχουν διπλάσιο κίνδυνο να εμφανίσουν συμπτώματα κατάθλιψης και άγχους. Άλλη έρευνα σε παιδιά ηλικίας 11, 13 και 15 ετών εκτίμησε ότι η καθημερινή χρήση των social media αυξάνει την εμφάνιση συναισθημάτων κατάθλιψης κατά 319%. Σχεδόν το 10% των παιδιών που συμμετείχαν σε αυτή την έρευνα δήλωσαν ότι είχαν δει περιεχόμενο που απεικονίζει τη λήψη ναρκωτικών ουσιών, ή οδηγίες για το πώς να κάνεις κακό στον εαυτό σου ή πώς να αυτοκτονήσεις. Σύμφωνα με άλλη έρευνα του ΠΟΥ, η «προβληματική χρήση» των social media από εφήβους (που ορίζεται ως υπερβολική χρήση με τα συμπτώματα και τις συνέπειες της εθιστικής συμπεριφοράς) αυξήθηκε από 7% το 2018 σε 11% το 2022.
Ο διάσημος Αμερικανός ψυχολόγος Τζόναθαν Χάιντ (το σχετικό βιβλίο του οποίου «The Anxious Generation» έγινε best seller) συγκέντρωσε και αποκάλυψε μαζί με άλλους 31 κρυφές έρευνες που είχε διεξάγει η ίδια η Meta για τις επιπτώσεις της χρήσης των προϊόντων της από τους νέους -και τα αποτελέσματα ήταν εξαιρετικά ανησυχητικά. «Από τα διαθέσιμα στοιχεία δεν μπορούμε να συμπεράνουμε ότι τα social media είναι ασφαλή για τα παιδιά και τους εφήβους», κατέληγε στην έκθεση του ο αρχίατρος των ΗΠΑ (που φέρει τον τίτλο «surgeon general») το 2023.
Βεβαίως, πρέπει να διευκρινίσουμε ότι το θέμα δεν είναι όσο ξεκάθαρο φαίνεται από την προηγούμενη παράγραφο. Άλλη πρόσφατη έρευνα σε 25.600 παιδιά ηλικίας 11-15 ετών από το πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ, που απέκτησε μεγάλη προβολή τον περασμένο μήνα, δεν κατέγραψε σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία ή τη διάθεση παιδιών που χρησιμοποιούν περισσότερο τα social media, σε σύγκριση με τα παιδιά που τα χρησιμοποιούν λιγότερο. Στην κριτική του στο βιβλίο του Χάιντ το περιοδικό Nature εκφράζει επιφυλάξεις για τα συμπεράσματα του, κατηγορώντας τον ότι επιλέγει τα στοιχεία που υποστηρίζουν τη θέση του βιβλίου, αγνοώντας άλλα. Όπως και τα περισσότερα θέματα, και το θέμα της επίπτωσης των social media στην υγεία και την ζωή των παιδιών είναι περίπλοκο και οπωσδήποτε χρειάζεται περισσότερες έρευνες και περισσότερη μελέτη. Αλλά στην κοινή γνώμη το μήνυμα έχει περάσει, και όχι μόνο εξαιτίας των βιβλίων και των ερευνών, που ούτως ή άλλως ελάχιστοι διαβάζουν. Πιστεύουμε ότι τα social media μάλλον, κάπως μας κάνουν κακό, επειδή πλέον όλες και όλοι τα χρησιμοποιούμε. Ξέρουμε τι είναι, τι μας κάνουν, και φανταζόμαστε τι θα κάνουν και στα (πιο ευάλωτα) παιδιά μας. Σύμφωνα με μια έρευνα σε 30 χώρες, το 71% των (ενήλικων) ερωτηθέντων υποστηρίζουν μια απαγόρευση των social media για τα παιδιά ηλικίας κάτω των 14. Το αντίστοιχο ποσοστό στην Ελλάδα -για απαγόρευση σε παιδιά ηλικίας κάτω των 15- είναι 80%. Σύμφωνα με περυσινή έρευνα του Pew Research Center, για πρώτη φορά μεγαλύτερο ποσοστό των παιδιών ηλικίας 13-17 ετών πιστεύουν ότι τα social media «κάνουν κακό» από αυτά που δηλώνουν ότι δεν κάνουν «ούτε καλό ούτε κακό» ή από αυτά που νομίζουν ότι «κάνουν καλό» (μόλις 11%, τα τελευταία). Η Αυστραλία έχει ήδη εφαρμόσει την απαγόρευση, η Ισπανία, η Γαλλία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Δανία προχωρούν τις διαδικασίες για την υλοποίηση αντίστοιχων απαγορεύσεων, και η Ελλάδα φαίνεται ότι ακολουθεί κι αυτή κατά πόδας. Αργά ή γρήγορα, ακολουθώντας διάφορες μεθόδους και με διαφορετικά ποσοστά επιτυχίας, σίγουρα κι άλλες χώρες θα επιβάλλουν σταδιακά τέτοιους περιορισμούς.
Το πρόβλημα με αυτές τις ρυθμίσεις είναι ότι προσεγγίζουν το θέμα με λάθος τρόπο. Αντιμετωπίζουν τα αμερικανικά και τα κινέζικα social media ως ένα φυσικό φαινόμενο ή ως ένα προϊόν με χαρακτηριστικά αναλλοίωτα. Είναι σωστό να αντιμετωπίζουμε τα social media όπως αντιμετωπίζουμε άλλα πράγματα που προκαλούν εθισμό και βλάβες την υγεία, όπως τον καπνό ή το αλκοόλ, αλλά ταυτόχρονα δεν πρέπει να παραβλέπουμε μια θεμελιώδη διαφορά: τα social media αλλάζουν. Μπορούν με πολύ απλές παρεμβάσεις να γίνουν λιγότερο εθιστικά, ή καθόλου. Με συγκεκριμένες αλλαγές στους αλγόριθμους, τις οποίες οι εταιρείες αυτές έχουν μελετήσει και γνωρίζουν πολύ καλά, οι πλατφόρμες αυτές μπορούν να «κόβουν» πιο αποτελεσματικά βλαβερό περιεχόμενο και να προστατεύουν καλύτερα τους χρήστες τους. Δεν το κάνουν, επειδή δεν τους αναγκάζει κανένας να το κάνουν. Οι περιορισμοί που έχουν τεθεί από την ευρωπαϊκή νομοθεσία (κυρίως) είναι εξαιρετικά χαλαροί. Οι αλγόριθμοι είναι βελτιστοποιημένοι για να κρατούν τους χρήστες εθισμένους, όσο το δυνατό περισσότερη ώρα μέσα, κοιτάζοντας απεριόριστα βιντεάκια και διαφημίσεις. Υποστηρίζοντας τις οριζόντιες απαγορεύσεις, τα κράτη σαν να παραδέχονται ότι αυτό δεν μπορεί να αλλάξει, ότι οι αμερικανικές και οι κινεζικές εταιρείες δικαιούνται να συνεχίσουν να βελτιστοποιούν τους αλγορίθμους τους όσο θέλουν προς όποια κατεύθυνση θέλουν, και ότι είναι ευθύνη των ίδιων των κυβερνήσεων και των γονιών να προστατεύσουν τα παιδιά από αυτούς. Αυτή η προσέγγιση είναι σωστή σε άλλες περιπτώσεις -δεν μπορείς να πεις στον οινοποιό της Σαντορίνης να βγάλει το αλκοόλ απ’ το κρασί του, αλλά μπορείς να απαγορεύσεις την πώληση του κρασιού του στα παιδιά- αλλά σε αυτήν είναι μια παραδοχή αδυναμίας, ένας συμβιβασμός με την αποτυχία.
Γιατί, μεταξύ άλλων, δεν λύνει και το βασικό πρόβλημα. Οι αλγόριθμοι των social media δεν έχουν δραματικές συνέπειες μόνο για τα παιδιά. Έχουν δραματικές συνέπειες για όλους. Ο μέσος αμερικανός κοιτάζει το κινητό του 144 φορές την ημέρα. Περνά τεσσερισήμισι ώρες την ημέρα στο κινητό. Το 57% του πληθυσμού χαρακτηρίζουν τους εαυτούς τους «εθισμένους». Μια άλλη κοινωνική ομάδα που υφίσταται σημαντικές επιπτώσεις και μεγάλα ποσοστά εθισμού είναι οι ηλικιωμένοι. Να τα απαγορεύσουμε τα social media για όλους; Αν περνούσε από το χέρι μου, να σας πω την αλήθεια, ναι. Αλλά σίγουρα υπάρχουν άλλοι, πιο αποτελεσματικοί τρόποι. Αρκεί να το πάρουν απόφαση οι κυβερνήσεις της Ε.Ε. ότι αυτές οι γιγάντιες αμερικανικές και κινεζικές εταιρείες δεν μπορούν να μένουν ανενόχλητες, στο απυρόβλητο, για πάντα.
