Ο Ρίσαρντ Καπισίνσκι (1932-2007), σε ένα πέρασμά του από την Αθήνα, μου έλεγε –πάει πια ένα τέταρτο του αιώνα– πόσο είχε επηρεαστεί από τον Ηρόδοτο. Ο Καπισίνσκι ήταν ο πρώτος ξένος ανταποκριτής της –κομμουνιστικής τότε– Πολωνίας. Μη αντέχοντας τη δουλειά του γραφείου, πίεσε τους προϊσταμένους του να τον στείλουν σε δημοσιογραφικές αποστολές στο εξωτερικό.
Είχε την τύχη με το μέρος του: το 1959, η μία μετά την άλλη, οι αφρικανικές αποικίες αποκτούσαν την ανεξαρτησία τους. Ο Καπισίνσκι άδραξε την ευκαιρία και ταξίδεψε σε αυτές.
Εστελνε τις ανταποκρίσεις του, όμως αισθανόταν ότι κάτι έλειπε. Κάθε δημοσιογράφος ξέρει ότι, ειδικά έπειτα από επιτόπιο ρεπορτάζ με αυτοψία (ακόμα και από μια απλή συνέντευξη), το υλικό που μπαίνει στο τελικό κείμενο είναι ελάχιστο αναλογικά με όλα όσα έχει καταγράψει.
Ακόμα περισσότερο: η δημοσιογραφία απαιτεί γεγονότα, πληροφορία. Ναι, όμως όλα όσα κρύβονται πίσω από το γεγονός; Η ατμόσφαιρα, το πνεύμα ενός τόπου και των ανθρώπων του, οι μυθολογίες και τα «στοιχειά» μιας κοινωνίας; Ιστορίες απόκρυφες, που συχνά δεν ταιριάζουν σε μια εφημερίδα; Ο Καπισίνσκι φυλούσε ως κόρην οφθαλμού αυτό το πολύτιμο υλικό και έγραψε ωραία βιβλία.
Αργότερα αμφισβητήθηκε για την ακρίβεια των ρεπορτάζ του, ωστόσο, οι αφηγήσεις του, έτσι όπως είναι διανθισμένες με αναγνώσματα, σκέψεις, παρατηρήσεις και δοκιμιακού τύπου ανθρωπολογικά σχόλια, παραμένουν έως σήμερα ανεκτίμητα κειμήλια αυτού που έχει γίνει γνωστό ως λογοτεχνία του non-fiction.
Ισως δεν είναι τυχαίο ότι ο Καπισίνσκι αμφισβητήθηκε: «δάσκαλός» του ήταν ο Ηρόδοτος. Είχε μαζί του τις «Ιστορίες» όταν ξεκίνησε, νέος δημοσιογράφος ακόμη, από την Πολωνία. Και κάποτε έγραψε το περίφημο «Ταξίδια με τον Ηρόδοτο» (εκδ. Μεταίχμιο – εξαντλημένο δυστυχώς), στο οποίο ο σύγχρονος Πολωνός δοκίμασε να περάσει από τα μέρη όπου πέρασε τότε ο λεγόμενος «πρώτος ρεπόρτερ της Ιστορίας».
Πρώτος ρεπόρτερ, ναι. Σήμερα όμως ξέρουμε ότι ο Ηρόδοτος έμπλεκε γεγονότα με μύθους. Χθες γράφαμε εδώ για το εκπληκτικό επεισόδιο με τον Ξέρξη που επιθεωρεί τον στρατό του στον Ελλήσποντο και ξαφνικά δακρύζει: «Ούτε ένας από αυτούς δεν θα υπάρχει σε εκατό χρόνια», είπε.
Τη σκηνή αυτή πρωτοδιάβασα στο εξαιρετικό «Ομόνοια 1980» του Γιώργου Ιωάννου. Σκέφτομαι, οπωσδήποτε ένα μεγάλο μέρος από τα πλήθη στην Ομόνοια που εκείνος είδε το 1980, σήμερα, κοντά μισόν αιώνα μετά, δηλαδή το μισό απ’ όσο είχε πει ο Ξέρξης, δεν υπάρχει πια. Οπως και ο ίδιος ο Ιωάννου πέρασε λίγα χρόνια μετά (1985) στη χώρα των σκιών.
Ομως, την είπε όντως εκείνη την κουβέντα ο Ξέρξης, αναρωτήθηκα χθες, αφού παρέδωσα το σημείωμα. Αραγε αυτή η απίθανη έκρηξη υπαρξιακής αγωνίας εν μέσω μιας εκστρατείας να ήταν γνήσια ή και ελαφρώς επινοημένη από τον Ηρόδοτο;
Και λοιπόν; Εχει σημασία;
