Το μακρινό 1987 οι εκδόσεις Κέδρος είχαν κυκλοφορήσει το «Ομόνοια 1980» του Γιώργου Ιωάννου (1927-1985). Στοχαστικό αφήγημα πάνω στην ανθρωπογεωγραφία της Ομόνοιας εκείνης της εποχής, αλλά και μέσα στον χρόνο, με ωραίες φωτογραφίες του Ανδρέα Μπέλια.
Αυτό που με απασχολεί τώρα εδώ, είναι το έξοχο κλείσιμο του βιβλίου. Γράφει ο Ιωάννου: «Τα πρόσωπα της Ομόνοιας είναι σχεδόν όλα εφήμερα. Ακόμα κι αυτά που θαρρείς πως είναι μόνιμα ριζωμένα κάποια μέρα εξαφανίζονται. Μια εξαφάνιση σημαίνει συνήθως ταξίδι ή επιστροφή στο χωριό. Σημαίνει ακόμα πολλή δουλειά ή δουλειά τις ώρες εκείνες. Μπορεί ακόμα να σημαίνει έρωτα, να οφείλεται σε έρωτα και σε βαρύ νταλγκά. (…) Μπορεί να οφείλεται σε εκβιασμούς, ξυλοδαρμούς, απειλές κατά της ζωής, καταδίωξη, καταζήτηση, φυλάκιση, μεγάλη λαδιά σε βάρος της μαφίας. Πίσω από την εικόνα καιροφυλακτεί το μαρτύριο. Αλλά και πού δεν ενεδρεύει το μαρτύριο;».
Είναι Αύγουστος του 1980 και ο Ιωάννου παρατηρεί την κοσμοπλημμύρα. «Κοιτάζοντας όλη αυτή την κίνηση», γράφει, «μου έρχεται να κάνω και να πω αυτά που έκανε, κατά τον Ηρόδοτο, ο Ξέρξης, όταν επιθεώρησε το στρατό του και το στόλο του. Πρώτα μακάρισε τον εαυτό του και μετά εδάκρυσε. “Ούτε ένας από αυτούς δεν θα υπάρχει σε εκατό χρόνια”, είπε. Ναι, ούτε ένας – τίποτε».
Ας ανατρέξουμε στην πηγή: ο τρίτος τόμος του «Ηροδότου Ιστορίαι» του 2000, από τις εκδόσεις Ωκεανίδα και τη σειρά «Κυκεών» (που διηύθυνε ο σημερινός αρθρογράφος της «Κ» Τάκης Θεοδωρόπουλος). Η μετάφραση είναι του Αγγελου Σ. Βλάχου (είχε πρωτοκυκλοφορήσει το 1971 από τις εκδόσεις Γαλαξία).
Βρισκόμαστε στην εκστρατεία του Ξέρξη στην Ελλάδα. Φτάνοντας στην Αβυδο, ο τελευταίος επιθυμεί να επιθεωρήσει το στράτευμά του (το οποίο ο Ηρόδοτος περιγράφει με τρόπο που προκαλεί δέος). Ο Ξέρξης αντικρίζει τον «Ελλήσποντο ολόκληρο σκεπασμένο από καράβια και όλες τις ακτές και την πεδιάδα της Αβύδου, γεμάτες ανθρώπους».
Και τότε δακρύζει. Ο θείος του Αρτάβανος εκπλήσσεται και απορεί (υπόψη: ο Αρτάβανος τον είχε συμβουλεύσει να μην εκστρατεύσει κατά της Ελλάδας). Ο Ξέρξης αποκρίνεται: «Αισθάνθηκα λύπη όταν σκέφθηκα πόσο σύντομη είναι η ζωή του ανθρώπου, αφού σ’ εκατό χρόνια κανένας απ’ όσους βλέπω τώρα δεν θα ζει».
Συγκλονιστική στιγμή. Μοιάζει άκαιρη, εν μέσω μιας τέτοιου μεγέθους εκστρατείας. Κι ωστόσο, τόσο ταιριαστή: σαν να φωτίζει την ανθρώπινη ύπαρξη διαχρονικά με τα σκοτάδια που απλώνει.
Μια εύκολη διερώτηση, του συρμού θα λέγαμε, είναι εάν τολμούν μια τέτοια σκέψη σημερινοί ηγέτες, ο Τραμπ ή ο Πούτιν. Μια άλλη είναι το πόσο φυσικά, όσο κι αν εκπλήσσει εκ πρώτης όψεως, «χωράει» αυτή η συγκλονιστική στιγμή σε μια αδιάφορη, καθημερινή, σημερινή στιγμή στην εικόνα του πλήθους που πηγαινοέρχεται, είτε σήμερα είτε το 1980, στην πλατεία μιας μητρόπολης.
Θα συνεχίσουμε αύριο.
