Πριν από 2.500 χρόνια, η Ελλάδα μας έδωσε τη δημοκρατία. Μας έδωσε όμως και την τραγωδία. Οι τραγωδίες συμβαίνουν επειδή οι άνθρωποι αγνοούν τις προειδοποιήσεις και κανείς δεν αλλάζει πορεία. Το τίμημα το πληρώνουν όλοι.
Η Ευρώπη έχει λάβει τις προειδοποιήσεις της. Η οικονομική κρίση, η πανδημία, η κλιματική κρίση και η επιστροφή του λαϊκισμού θεωρήθηκαν βήματα οπισθοδρόμησης. Στην πραγματικότητα, ήταν βαθιές ρωγμές στην αρχιτεκτονική μας, οι οποίες οδήγησαν στη ρήξη που βιώνουμε σήμερα.
Η Ρωσία επιμένει στην απόκτηση γης μέσω ενός σκληρού και παράνομου επιθετικού πολέμου. Στη Γροιλανδία, ο πρόεδρος Τραμπ δήλωσε ότι θα κάνει αυτό το ημιαυτόνομο έδαφος της Δανίας μέρος των Ηνωμένων Πολιτειών «με τον εύκολο» ή «με τον δύσκολο τρόπο». Τα πρόσφατα γεγονότα στη Γάζα, τη Βενεζουέλα και τώρα το Ιράν, ξεσκεπάζουν επίσης την απροκάλυπτη περιφρόνηση προς το διεθνές δίκαιο.
Πιστεύαμε αφελώς ότι η δημοκρατία απλά θα μεταλαμπαδευόταν από γενιά σε γενιά και η ειρήνη στην Ευρώπη θα διαρκούσε.
Αλλά δεν μπορούμε να επιστρέψουμε στον παλιό κόσμο. Πρέπει να βρούμε έναν τρόπο να προχωρήσουμε μπροστά.
Στην ελληνική τραγωδία, οι θεατές συχνά γνωρίζουν πώς τελειώνει η ιστορία. Η δική μας ιστορία μπορεί να περιστρέφεται γύρω από τις μεγάλες δυνάμεις που χωρίζουν τον παγκόσμιο χάρτη σε ζώνες σύμφωνα με τις λεγόμενες «σφαίρες επιρροής». Οι θεσμοί καθυστερούν και οι συμμαχίες αντικαθιστούν τους κοινούς κανόνες. Η ασφάλεια, η εμπορική μετανάστευση και η άμυνα γίνονται ευκαιρίες για συναλλακτικά παζάρια.
Δεν αποδέχομαι αυτό το τέλος. Δεν αποδέχομαι μια τραγωδία.
Υπάρχει κι άλλος τρόπος. Είναι αυτό που στο Συμβούλιο της Ευρώπης αποκαλούμε «δημοκρατική ασφάλεια».
Σήμερα, όλες οι συζητήσεις γίνονται με αναφορά στην ασφάλεια. Ασφάλεια συνόρων, ενεργειακή ασφάλεια, κυβερνοασφάλεια, άμυνα. Ακόμη και ασφάλεια των εκλογών.
Ο κίνδυνος έγκειται στο ότι η ασφάλεια γίνεται δικαιολογία για να παραμεριστεί ο νόμος. Μια έννομη τάξη, που χρειάστηκε δεκαετίες για χτιστεί, μπορεί να ανατραπεί μέσα σε λίγες στιγμές. Αλλά ο νόμος παραμένει η τελευταία κοινή γλώσσα ικανή να περιορίσει την εξουσία σε έναν κατακερματισμένο κόσμο. Οι θεσμοί που είναι αφιερωμένοι στη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου δεν βρίσκονται πλέον στο περιθώριο των συζητήσεων για την ασφάλεια. Αποτελούν το κέντρο βάρους της Ευρώπης.
Η Ευρώπη χρειάζεται μια αρχιτεκτονική ασφαλείας που να προστατεύει τους θεσμούς, τα δικαιώματα και τις ελευθερίες, υπερβαίνοντας το παρωχημένο χάσμα μεταξύ «σκληρής» και «ήπιας» ασφάλειας. Η δημοκρατική ασφάλεια καθιστά όλες τις μορφές ασφάλειας νόμιμες, βιώσιμες και με υποχρέωση λογοδοσίας.
Η δημοκρατική ασφάλεια δεν αντικαθιστά άλλες μορφές ασφάλειας, όπως η στρατιωτική ασφάλεια. Αλλά η στρατιωτική ισχύς προστατεύει μια δημοκρατία μόνο εάν η δημοκρατία παραμένει αρκετά ισχυρή για να την ελέγξει. Διαφορετικά, ερχόμαστε αντιμέτωποι με τον κίνδυνο οι εξτρεμιστές να αποκτήσουν τον έλεγχο ισχυρών στρατών εντός της δεκαετίας, χωρίς κανείς να μπορεί να τους σταματήσει.
Η Ουκρανία είναι η πρώτη γραμμή της δημοκρατικής ασφάλειας και η κορυφαία προτεραιότητα του Συμβουλίου της Ευρώπης. Μετά το ξέσπασμα του πολέμου πριν από τέσσερα χρόνια, εδραιώσαμε τη λογοδοσία χωρίς να χάσουμε χρόνο. Δημιουργήσαμε ένα Μητρώο Ζημιών και τον Δεκέμβριο ανοίξαμε προς υπογραφή τη Σύμβαση για τη σύσταση της Διεθνούς Επιτροπής Αξιώσεων για την Ουκρανία. Εχουμε επίσης μόλις ξεκινήσει μια προπαρασκευαστική ομάδα για το Ειδικό Δικαστήριο για το Εγκλημα της Επιθετικότητας.
Οταν ο πόλεμος σταματήσει, το Συμβούλιο της Ευρώπης θα είναι εκεί για την Ουκρανία, μέσω της δημοκρατικής ανασυγκρότησης και του αγώνα για δικαιοσύνη. Χωρίς λογοδοσία δεν μπορεί να υπάρξει δίκαιη και διαρκής ειρήνη.
Παράλληλα, η μετανάστευση διαμορφώνει για άλλη μια φορά την πολιτική της Ευρώπης. Σε ολόκληρη την ήπειρό μας, η εχθρότητα προς τους μετανάστες και τις μειονότητες αυξάνεται.
Διατυπώνεται η άποψη ότι πρέπει να επιλέξουμε μεταξύ του να παραμερίσουμε το διεθνές δίκαιο στο όνομα του ελέγχου ή να υπερασπιστούμε τις αρχές αγνοώντας τις δικαιολογημένες πιέσεις. Αλλά το δίλημμα αυτό είναι ψευδεπίγραφο.
Αν δώσουμε προτεραιότητα στην ασφάλεια, εις βάρος του δικαίου, υπάρχει κίνδυνος να δημιουργηθεί ένα κλίμα όπου η νομοθεσία δεν ισχύει για όλους, τα πρότυπα γίνονται διαπραγματεύσιμα και οι εξαιρέσεις πολλαπλασιάζονται. Υπάρχουν δύο μέτρα και δύο σταθμά.
Ωστόσο, η ασφάλεια και τα δικαιώματα δεν είναι έννοιες αντίθετες μεταξύ τους. Μέσω της δημοκρατικής ασφάλειας, μπορούμε να διατηρήσουμε και τα δύο. Στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, υπουργοί από όλη την Ευρώπη εργάζονται για να βεβαιωθούν ότι η ασφάλεια και τα δικαιώματα προχωρούν μαζί. Προετοιμάζεται μια πολιτική διακήρυξη που θα τεθεί προς έγκριση στο Κισινάου τον Μάιο.
Η εμπιστοσύνη έχει επίσης μετατραπεί σε ζήτημα ασφάλειας. Οι ξένες παρεμβάσεις και η χειραγώγηση μέσω τεχνητής νοημοσύνης διαμορφώνουν πλέον την πολιτική συζήτηση πολύ πριν οι άνθρωποι ψηφίσουν. Το εκλογικό αποτέλεσμα είναι πιο εύκολο να επηρεαστεί και επομένως η εμπιστοσύνη απέναντί του φθίνει. Βρισκόμαστε αντιμέτωποι με κατασκευασμένες αφηγήσεις και ψευδείς ειδήσεις.
Την ίδια ώρα, οι δημοσιογράφοι δέχονται απειλές. Ο χώρος δράσης της κοινωνίας των πολιτών περιορίζεται από νέους νόμους περί «ξένης επιρροής». Τα δικαστήρια, μεταξύ των οποίων και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, βρίσκονται υπό πολιτική πίεση.
Το Συμβούλιο της Ευρώπης επεξεργάζεται μια νέα Σύμβαση για την παραπληροφόρηση και τις ξένες παρεμβάσεις, με σκοπό όχι να αστυνομεύσει τον λόγο αλλά να προστατεύσει τη δημοκρατική δράση.
Η σημερινή ρήξη δεν είναι μόνο γεωπολιτική, είναι δημοκρατική. Ανοίγει τη δυνατότητα για μια νέα αρχή που περνάει μέσα από τη δημοκρατική ασφάλεια, τη δεσμευτική ισχύ του νόμου και την τοποθέτηση των δικαιωμάτων στα θεμέλια της ασφάλειας. Αυτό είναι το έργο της Ευρώπης τώρα.
*O Alain Berset είναι ο γενικός γραμματέας του Συμβουλίου της Ευρώπης
