Η μομφή είναι εύλογη και δίκαιη, και ως τέτοια, αναμενόμενη: Πριν αναθεωρήσεις το Σύνταγμα, βεβαιώσου ότι το τηρείς. Πριν διαγνώσεις την ανάγκη θεσμικής βελτίωσης των καταστατικών αρχών του κράτους, φρόντισε να μην τις έχεις μεταχειριστεί αντιθεσμικά. Πριν αξιώσεις να διευρύνεις το πνεύμα, έχε τη σοβαρότητα να είσαι συνεπής στο γράμμα. Από το σκάνδαλο των υποκλοπών (ο Ανδρουλάκης ακόμη να μάθει γιατί παρακολουθείτο) μέχρι την αμφιλεγόμενης νομιμότητας ίδρυση των μη κρατικών πανεπιστημίων, η σχέση της κυβέρνησης με τη συνταγματική τάξη έχει κριθεί από πολλούς ως προβληματική ή, στην καλύτερη περίπτωση, ως ακροσφαλώς «δημιουργική». Ο πρωθυπουργός από τη μεριά του δεν δείχνει να έχει καταλάβει το χάσμα ανάμεσα στις κυβερνητικές πρακτικές και στις κυβερνητικές φιλοδοξίες: η κυβέρνηση νομοθετεί με φωτογραφικές τροπολογίες, και όμως ο Κυριάκος Μητσοτάκης θεωρεί ότι δίνει παράδειγμα χρηστής νομοθέτησης. Αφού στο τέλος της ημέρας οι πολίτες βγαίνουν κερδισμένοι, ας μην παραπονιόμαστε, λέει το σκεπτικό· για την ακρίβεια, ας αλλάξουμε και το Σύνταγμα, ώστε να βγαίνουν οι πολίτες κερδισμένοι ευκολότερα.
Δικαιολογημένη καχυποψία
Η δυσανεξία της αντιπολίτευσης στην πρωτοβουλία για τη συνταγματική αναθεώρηση δεν είναι, λοιπόν, άτοπη. Η ουσία είναι ότι, ακόμη και αν η αναθεώρηση επιτευχθεί, ακόμη και αν η αντιπολίτευση δείξει καλή πίστη και συναινέσει σε κάθε κυβερνητική πρόταση, η διαδικασία δεν έχει κανένα νόημα εάν τα κυβερνητικά ήθη παραμείνουν ίδια. Αν το Σύνταγμα το έχουμε για να διαστέλλουμε και να συστέλλουμε κατά το δοκούν τις διατάξεις του, ώστε να χωρούν εντός τους άνετα οι πολιτικές μας, ας το αφήσουμε καλύτερα ως έχει. Εκτός από άτοπη, η πρωτοβουλία είναι, υπό αυτές τις προϋποθέσεις, και υποκριτική: προωθεί μια διάθεση μεταρρυθμιστικής καινοτομίας, η οποία όμως δεν επαρκεί για να καμουφλάρει το παλαιοπολιτικό πνεύμα. Την ώρα που η Νέα Δημοκρατία απευθύνει πρόσκληση στις πολιτικές δυνάμεις και στην κοινωνία για συνταγματικό εκσυγχρονισμό, έμβλημα της αξιοπιστίας της είναι η φιγούρα του «Φραπέ». Η αλήθεια είναι ότι για την περιρρέουσα παρακμή δεν φταίνε οι ελλείψεις του τρέχοντος Συντάγματος. Με άλλα λόγια, το τρέχον Σύνταγμα θα αρκούσε για να αποφύγουμε τα μισά από τα ετήσια εθνικά σκάνδαλα.
Πολύ σνομπ για να αλλάξουν
Περιέχει, όμως, και μια παγίδα η αφ’ υψηλού, ηθικολογική θέαση της συνταγματικής αναθεώρησης. Η άποψη ότι άξιοι να την προτείνουν είναι μόνον οι άμεμπτοι, εκείνοι που τα πολιτικά τους πεπραγμένα παραμένουν τάχα ακηλίδωτα, δημιουργεί μια συνθήκη στρυφνή και άκαμπτη, που στερείται ρεαλισμού. Υπήρξε ποτέ ελληνική κυβέρνηση που να μην κατηγορήθηκε για «αντισυνταγματικές μεθοδεύσεις»; Σε μια χώρα όπου η επίκληση του Συντάγματος –από ειδήμονες και μη– γίνεται με τόση συχνότητα και ελαφρότητα, όπου και η απλούστερη νομοθετική πρωτοβουλία προσκρούει πάντα στο εύθικτο τείχος που ακάματα χτίζουν καθημερινά οι φρουροί του Συντάγματος, δεν φαίνεται πιθανό να κριθεί κάποιος αρκετά αγνός για να φέρει εις πέρας την περιβόητη αναθεώρηση. Αν η ηθική προϋπόθεση της συνταγματικής αναθεώρησης είναι να την προκρίνει κάποιος που «σέβεται το Σύνταγμα», η αναθεώρηση απλούστατα δεν θα γίνει ποτέ.
Αυτοεκπληρούμενη προφητεία
Ισως όμως το σαμποτάζ να είναι ο στόχος εξαρχής. Για τη συνταγματική αναθεώρηση υπάρχουν έτσι κι αλλιώς τεχνικοί όροι και περιορισμοί (βλ. αυξημένη πλειοψηφία 180 βουλευτών). Το γεγονός ότι προσθέτουμε στο ζητούμενο της κοινοβουλευτικής συναίνεσης την ανάγκη άφθονων άλλων προσωπικών συναινέσεων είναι ένα είδος αυτοεκπληρούμενης προφητείας. Δεν αναθεωρούμε το Σύνταγμα όχι μόνον επειδή διαφωνούμε με τις πολιτικές της κυβέρνησης, αλλά κι επειδή, ούτως ή άλλως, δεν επιθυμούμε να το αναθεωρήσουμε. Είναι η «προοδευτική» Αριστερά έτοιμη να επεξεργαστεί και να επαναδιαπραγματευθεί νομοτεχνικά το άρθρο 16, αλλά την αποθαρρύνει η παρουσία Μητσοτάκη; Μήπως είναι η ελληνική κοινωνία έτοιμη για την άρση της μονιμότητας στο Δημόσιο; Η κυβέρνηση μπορεί πράγματι να μην εμπνέει συναινετική διάθεση, αλλά τα συνταγματικά ταμπού προϋπήρχαν αυτής και το πιθανότερο είναι πως θα συνεχίσουν να υπάρχουν.
Το πλήρωμα του χρόνου
Θα ήταν επομένως χρήσιμο η αναθεώρηση του Συντάγματος να ιδωθεί μέσα από το πρίσμα της κοινωνικής και πολιτικής της προσφορότητας, ανεξάρτητα από το κυβερνητικό της συμφραζόμενο. Το να συζητάμε ακόμη, για παράδειγμα, περί της νομιμότητας των ιδιωτικών πανεπιστημιακών ιδρυμάτων επινοώντας θεωρητικές πατέντες παράκαμψης του Συντάγματος, προκειμένου να εφαρμόσουμε ό,τι στον υπόλοιπο κόσμο θεωρείται δεδομένο, είναι μια κατάσταση επαχθής και όχι ιδιαίτερα λογική. Υπάρχει, έτσι, περίπτωση να συμβαίνουν δύο πράγματα ταυτόχρονα χωρίς να συνδέονται μεταξύ τους: και το Σύνταγμα να μη χαίρει του δέοντος σεβασμού και ορισμένες διατάξεις του να είναι όντως ξεπερασμένες. Μπορεί την ώρα που το Σύνταγμα καταστρατηγείται σκοπίμως και για λόγους σκοτεινούς, να υπάρχει πραγματική ανάγκη αναθεώρησής του για λόγους υπέρτερους της μικροπολιτικής σκοπιμότητας. Η αναθεώρηση είναι λιγότερο θέμα διακομματικής σύμπνοιας και περισσότερο υπόθεση πραγματισμού. Για να προχωρήσουμε στο μέλλον πρέπει να κόψουμε κάποιους δεσμούς με το παρελθόν, και αυτό δεν έχει σχέση με το ποιος κυβερνά. Είναι μια πραγματικότητα αυτόνομη που θα βρίσκουμε πάντα μπροστά μας.
