Τον Οκτώβριο του 2011 με τον φίλο Στάθη Γουργουρή σταθήκαμε στο κεντρικό σημείο μιας πλατείας κοντά στο χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης. Ηταν το Zuccotti Parc. Από τις 17 Σεπτεμβρίου, μια μικρή συγκέντρωση σε αυτό είχε μετεξελιχθεί σε μια παρατεταμένη κατάληψη που σφράγισε τη σύγχρονη ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών: το Occupy Wall Street. Hμασταν εκεί για να μιλήσουμε για την ελληνική κρίση. Ηταν η ιστορική στιγμή που οι πλατείες μετατρέπονταν σε πεδία έκφρασης της κοινωνικής δυσαρέσκειας –πλατεία Ταχρίρ, πλατεία Συντάγματος, Πουέρτα ντελ Σολ, Ζουκότι Παρκ– και στον παγκόσμιο αυτό χάρτη η Ελλάδα, κατάφορτη από τα γνωστά στερεότυπα για την κοιτίδα της Δημοκρατίας, είχε τη δική της ξεχωριστή θέση.
Το μήνυμα του Occupy Wall Street ταξίδεψε στον χώρο και στον χρόνο. Η κεντρική προβληματική του ήταν η κοινωνική ανισότητα. Αυτή αποτυπώθηκε σε ένα ευφυές σχήμα –είμαστε το 99%, οι ζάπλουτοι είναι το 1%– που η αρχιτεκτονική του παραπέμπει σε μια άλλη στιγμή που οι κοινωνικές διεργασίες στις ΗΠΑ καθόρισαν τη μορφή του σύγχρονου κόσμου: το 8-8-8 των διεκδικήσεων για τον χρόνο εργασίας. Υπό αυτήν την οπτική, όσα συνέβησαν στη Νέα Υόρκη διασυνδέθηκαν με θεωρητικές αναζητήσεις –το έργο του Πικετί, για παράδειγμα–, πολιτικά προγράμματα και πρακτικές δράσης πέραν των ΗΠΑ. Και ταυτόχρονα, ιδίως αν το σκεφτεί κανείς με την παράλληλη εκδήλωση του Tea Party, αναδιαμόρφωσαν την αμερικανική κοινωνική ζωή. Στα 15 χρόνια που έχουν μεσολαβήσει, η χώρα που κάποτε θεωρούσε έκφραση αδιακρισίας ή αγένειας τη συζήτηση για την πολιτική, κατακλύζεται σήμερα από το ερώτημα: «Πώς να οργανώσω το τραπέζι του Thanksgiving όταν ξέρω ότι τα μέλη της οικογένειάς μου θα πλακωθούν για την πολιτική».
Η πολιτική εδώ δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με τα «κόμματα» – σίγουρα όχι με τον τρόπο που ξέρουμε εμείς από τη δεκαετία του 1980. Ταυτίζεται με ένα βαθύ χάσμα, την πόλωση, γύρω από αξίες, νοοτροπίες, προτεραιότητες. Εκεί ακριβώς έγκειται η επιτυχία του Occupy Wall Street. Η ατζέντα που έθεσε συνδέθηκε με διαδοχικά κινήματα που στροβιλίζονται γύρω από το ερώτημα της ανισότητας: ταξικές, έμφυλες, φυλετικές. Μέσα στα επόμενα χρόνια οι αμερικανικές πόλεις έγιναν πεδίο ανάπτυξης κινημάτων γύρω από συγκεκριμένα θέματα: 15 δολάρια για μία ώρα ανειδίκευτης εργασίας, Black Lives Matter και εσχάτως αυτό της αλληλεγγύης στην παλαιστινιακή υπόθεση. Τα κινήματα αυτά απέκτησαν πολιτική έκφραση μέσα από τον εποικισμό του Δημοκρατικού Κόμματος. Το «κίνημα» έστειλε στο Κογκρέσο ανθρώπους που μέχρι χθες ήταν ανώνυμοι, όπως η Aλεξάντρια Οκάζιο-Κορτέζ, αμφισβήτησε τη λογική της μετριοπάθειας μέσα από τη μετεωρική άνοδο του Μπέρνι Σάντερς, κατέστησε δυνατή την εκλογή του Ζοράν Μαμντάνι στη Νέα Υόρκη. Και την ίδια ακριβώς στιγμή αυτό το «κίνημα» δεν έχει ένα στέρεο οργανωτικό κέντρο, μια καθορισμένη δομή ή, έστω, ένα και μόνο όνομα.
Δεν το χρειάζεται. Γιατί όταν το βλέπεις, ξέρεις ότι είναι αυτό. Υπάρχει εδώ κάτι πολύ αμερικανικό: grassroots και άμεση δράση. Αυτός ο συνδυασμός επαναλαμβάνει με νέους όρους την ιστορική παράδοση του αφροαμερικανικού κινήματος για τα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα και του αντιπολεμικού κινήματος της δεκαετίας του 1960. Σήμερα, ο παροξυσμός του τραμπισμού το καθιστά το μόνο διακριτό αντίβαρο στον πολιτικό αυταρχισμό. Η ορατότητά του ενισχύεται από το γεγονός ότι αλλού επικρατεί σιωπή. Ο Τραμπ από την πρώτη ημέρα επιτέθηκε στην «προοδευτική ατζέντα». Χώροι και θεσμοί με δύναμη και ισχύ αποδέχθηκαν τη νέα ορθοδοξία: οικονομικοί κολοσσοί ξήλωσαν βιαστικά τα ουράνια τόξα της συμπερίληψης, ιστορικά πανεπιστήμια κατέφυγαν στη λογική του κατευνασμού, το Χόλιγουντ παράγει ταινίες που μπορούν να διαβαστούν και «έτσι» και «αλλιώς».
Η εξέλιξη αυτή μετατοπίζει το πεδίο της σύγκρουσης στον δρόμο. Εκεί τελικά όπου δοκιμάζεται η τραμπική πολιτική, καθώς ο στόχος δεν είναι αφηρημένα ιδεολογικός, αλλά τελείως απτός: η μορφή του μετανάστη. Πέρα από όλες τις άλλες διαστάσεις της, αυτή η σύγκρουση αφορά τον πυρήνα της αμερικανικής δημοκρατίας. Τη λογική ενός πολιτικού έθνους που αναζωογονείται μέσα από την ελκτική δύναμη που εκπέμπει το εξισωτικό αμερικανικό όνειρο – με όλες τις αντιφάσεις και τις ανεπάρκειές του. Δεν είναι σύμπτωση ότι το «κίνημα» καταφεύγει στην παράδοση αυτή για να δείξει την αντίθεσή του: από τις μεγάλες συγκεντρώσεις του «No Kings», στη χρήση της αμερικανικής σημαίας στα χέρια διαδηλωτών. Eνας εμφύλιος, λοιπόν, στους δρόμους των αμερικανικών πόλεων γύρω από το ερώτημα του περιεχομένου της δημοκρατίας.
*Ο κ. Κωστής Καρπόζηλος είναι επίκουρος καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.
