Ο μη-κερδοσκοπικός οργανισμός Bulletin of the Atomic Scientists ιδρύθηκε το 1945 από τον Άλμπερτ Άινσταϊν, τον Ρόμπερτ Όπενχαϊμερ και άλλους επιστήμονες που είχαν δουλέψει στο «Manhattan Project». Σκοπός του οργανισμού ήταν να παρακολουθεί και να αξιολογεί τους κινδύνους που μπορεί να προκύψουν για την ανθρωπότητα από τις τεχνολογικές της ανακαλύψεις. Ήταν μια προσπάθεια ευγενής, τροφοδοτημένη και από τις τύψεις ανθρώπων που είχαν συνεισφέρει στην δημιουργία ενός όπλου που, για πρώτη φορά στην Ιστορία, είχε τη δύναμη να αφανίσει το είδος μας από τον πλανήτη.
Από το 1947, όταν οι υπερδυνάμεις ξεκινούσαν μια κούρσα εξοπλισμών και γινόταν αντιληπτός ο κίνδυνος ραγδαίας εξάπλωσης της πυρηνικής απειλής, ο οργανισμός αυτός άρχισε να εκδίδει μια περιοδική έκθεση που αξιολογούσε το πόσο κινδυνεύει ο κόσμος μας από μια παγκόσμια, ολοκληρωτική καταστροφή. Πώς είναι τα πράγματα; Ποιοι είναι οι κίνδυνοι; Πώς τους αντιμετωπίζουν τα κράτη του κόσμου; Πώς διαχειρίζονται την ειρήνη, την τεχνολογία, τις μεταξύ τους σχέσεις; Οι επιστήμονες επέλεξαν να εκφράζουν το επίπεδο του κινδύνου σε μονάδες χρόνου: πόσα λεπτά απέχουμε από τα «μεσάνυχτα» -όπου μεσάνυχτα, ο αφανισμός του είδους μας. Ήταν ένας απλός, εύληπτος τρόπος να οπτικοποιήσει κανείς την απειλή. Τόσο εύληπτος, που έγινε οικείος. Έχουν γραφτεί τραγούδια για το «Doomsday Clock». Το έχουμε δει σε σειρές, βίντεο κλιπ και σε κόμικ.
Τη χρονιά που εκδόθηκε η πρώτη έκθεση του οργανισμού, σύμφωνα με την αρμόδια επιτροπή η ανθρωπότητα απείχε, λέει, «επτά λεπτά από τα μεσάνυχτα». Μόνο επτά λεπτά. Ένα νούμερο που, καθώς ο ψυχρός πόλεμος ξεκινούσε, στόχευε να προκαλέσει σοκ στην κοινή γνώμη, να αφυπνίσει τον κόσμο για το πόσο κοντά στον χείλος της καταστροφής βρισκόμασταν. Δύο χρόνια αργότερα, όταν έγινε γνωστή η πρώτη πυρηνική δοκιμή στη Σοβιετική Ένωση, το ρολόι έπεσε: τρία λεπτά. Το 1953, όταν και οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ένωση δοκίμασαν για πρώτη φορά τις ακόμα φονικότερες βόμβες υδρογόνου, πλησιάσαμε ακόμα περισσότερο το χάος. Δύο λεπτά. Η ιστορία, στη συνέχεια, ακολούθησε την πορεία της. Το 1963, ΗΠΑ και Σοβιετική Ένωση υπέγραψαν την πρώτη συμφωνία για περιορισμούς στις δοκιμές πυρηνικών όπλων στην ατμόσφαιρα (το ρολόι πήγε στα 12 λεπτά από τα μεσάνυχτα). Το 1968, με πολέμους στο Βιετνάμ και τη Μέση Ανατολή να μαίνονται, η Γαλλία και η Κίνα απέκτησαν πυρηνικά όπλα (πίσω στα 7 λεπτά). Το 1984 είχαμε τις υπερδυνάμεις να εξοπλίζονται με ραγδαίους ρυθμούς και να μποϊκοτάρουν η μία την άλλη στους Ολυμπιακούς Αγώνες (3 λεπτά). Το 1991 είδαμε τη Σοβιετική Ένωση να διαλύεται, αφού πρώτα είχε υπογραφεί και μια σημαντική συμφωνία αμοιβαίας μείωσης του πυρηνικού οπλοστασίου με τις ΗΠΑ. Και είδαμε τον ψυχρό πόλεμο να τελειώνει (17 λεπτά). Αλλά το 2007 η Βόρεια Κορέα είχε αποκτήσει πυρηνικά όπλα, το Ιράν ξεκινούσε πρόγραμμα για να τα αποκτήσει και αυτό, και ο κίνδυνος της κλιματικής αλλαγής άρχιζε να γίνεται κοινός τόπος (5 λεπτά). Το 2015, το Doomsday Clock έπεσε στα 3 λεπτά. Το 2017, μετά τον ορκωμοσία του Τραμπ, που αμφισβητούσε τις ισχύουσες συμφωνίες για τον περιορισμό των πυρηνικών όπλων αλλά και την απειλή της κλιματικής αλλαγής, έπεσε στα δυόμισι. Δεν νομίζω ότι χρειάζεστε ανακεφαλαίωση για όσα ακολούθησαν έκτοτε.
Ζούμε σε μια περίεργη εποχή. Πρωτοφανή από πολλές απόψεις. Ακόμα και ευθείες αναλογίες όσων ζούμε και βλέπουμε με πράγματα που συνέβησαν στο παρελθόν είναι θολές, επίφοβες. Δεν προσφέρονται για εύκολα συμπεράσματα. Γιατί ναι, η άνοδος του τραμπισμού και τις ακροδεξιάς θυμίζει πολυάριθμα αυταρχικά καθεστώτα και φαινόμενα άλλων εποχών, που ήρθαν και πέρασαν, και έπεσαν -αλλά τότε δεν υπήρχαν social media. Ο Μουσολίνι, ο Τσαουσέσκου ή ο Στάλιν δεν είχαν στη διάθεσή τους αξιόπιστες τεχνολογίες μαζικής παρακολούθησης ολόκληρου του πληθυσμού.
Μεγαλώνοντας σε έναν γενικά ειρηνικό κόσμο, με ολοένα αυξανόμενη ευημερία, εμείς αρχίσαμε να θεωρούμε κάποια πράγματα δεδομένα. Ότι, με σκαμπανεβάσματα και πισωγυρίσματα, ναι, αλλά αναπόφευκτα, ο κόσμος θα γίνεται ολοένα και πιο δημοκρατικός, προοδευτικός και ελεύθερος. Ότι οι άνθρωποι θα γίνονται ολοένα πιο έξυπνοι, υγιείς -και περισσότεροι. Ότι η προδιαγεγραμμένη πορεία του είδους μας, ανεξαρτήτως διαλειμμάτων και παροδικών εμποδίων, είναι προς την αέναη εξέλιξη και πρόοδο. Ότι τα θαύματα της επιστήμης και της τεχνολογίας θα μας οδηγήσουν σε ένα λαμπερό μέλλον ευμάρειας. Στην παγκόσμια ειρήνη. Στα αστέρια.
Μπορεί και να ισχύουν ακόμα όλα αυτά. Μπορεί να περνάμε απλά ένα ασυνήθιστης διάρκειας, πολύ επίμονο, σκοτεινό διάλειμμα. Αλλά το πώς η ανθρωπότητα αντέδρασε στην πανδημία, το πώς διαχειριζόμαστε την κλιματική κρίση, το ότι κάποιος σαν τον Τραμπ εξελέγη δύο φορές στην ισχυρότερη δημοκρατία του κόσμου, το ότι ο απόλυτος έλεγχος της πιο ανατρεπτικής (και δυνητικά επικίνδυνης) νέας τεχνολογίας που έχει γεννήσει η ανθρωπότητα τις τελευταίες δεκαετίες αφήνεται εξ ολοκλήρου σε αμερικανούς ολιγάρχες και στους Κινέζους, η Γάζα, ο Πούτιν, οι ανισότητες, όλα αυτά κάνουν αυτή τη μέχρι πρότινος ροδαλή μας προσέγγιση για το μέλλον της ανθρωπότητας να μοιάζει αφελής.
Σήμερα, καθώς συμβαίνουν όσα συμβαίνουν, οι πλούσιοι και οι ισχυροί αγοράζουν χρυσό. Αλλόκοτοι ολιγάρχες χτίζουν τα υπόγεια μπούνκερ τους σε μέρη μακριά από τα γεωπολιτικά κέντρα. Στις έρευνες σε διάφορες πλούσιες και ανεπτυγμένες χώρες οι πολίτες δηλώνουν ανήσυχοι και φοβισμένοι για τα πάντα. Για πρώτη φορά στην πρόσφατη ιστορία μια γενιά ανησυχεί βάσιμα για το ότι θα ζήσει χειρότερα από ό,τι οι προηγούμενες. Έχω ένα κλειστό γκρουπ στο WhatsApp για τους πιο πιστούς αναγνώστες και αναγνώστριες και, εν μέσω Γροιλανδικής κρίσης (θυμάστε; πριν από δέκα ημέρες ήταν) ρώτησα τα μέλη του να μου πουν αν πιστεύουν ότι θα γίνει πόλεμος (κι άλλος) στην Ευρώπη το 2026. Από τα 431 άτομα που απάντησαν, το 23% πίστευαν πως ναι.
Η βαθιά απαισιοδοξία για το μέλλον μπορεί είναι σε κάποιο βαθμό μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Αν πιστεύεις ότι ο κόσμος θα τελειώσει, αυξάνεις τις πιθανότητες ο κόσμος να τελειώσει. Ολοένα και περισσότερο, όμως, προκύπτει το φριχτό, σιωπηρό ερώτημα: κι αν η απαισιοδοξία είναι βάσιμη; Τι κάνουμε, αν ο κόσμος στ’ αλήθεια τελειώνει; Αν όντως, όπως λέει ο Κάρλο Ροβέλι, αντίθετα με τις χελώνες ή τους καρχαρίες, εμείς είμαστε ένα είδος βραχύβιο; Υπάρχει χρόνος να διαψεύσουμε την αυτοκταστροφική μας φύση; Υπάρχει τρόπος να γυρίσει το πράγμα; Εγώ, ας πούμε, πιστεύω πως ναι. Αλλά υπάρχει χρόνος; Κι αν ναι, πόσος χρόνος;
Πριν από λίγες ημέρες δόθηκε στη δημοσιότητα η φετινή έκθεση του Bulletin of the Atomic Scientists. Τι λέει τώρα το Doomsday Clock;
85 δευτερόλεπτα από τα μεσάνυχτα.
Ποτέ.
Ποτέ δεν έχουμε ξαναβρεθεί τόσο κοντά στο χαμό.
