«Ο Θουκυδίδης στο μεγαλύτερο μέρος των “Ιστοριών” του αφηγείται μια συμβατική σύγκρουση μεταξύ της Αθήνας και της Σπάρτης που έχει ωστόσο και αρκετές άτακτες συρράξεις», διαβάζουμε στο «Αόρατοι στρατοί. Μια επική ιστορία του ανταρτοπολέμου από την αρχαιότητα έως σήμερα» του Αμερικανού στρατιωτικού, ιστορικού και αρθρογράφου Μαξ Μπουτ (μτφρ.: Στέφανος Καβαλλιεράκης, εκδ. Leader Books).
Ο άτακτος, ο ανορθόδοξος ασκεί πάντοτε γοητεία. Ο Μπουτ έγραψε σχεδόν οκτακόσιες σελίδες διατρέχοντας την ανθρώπινη ιστορία κι επικεντρώνοντας στους αδύναμους, στους πολιορκημένους. Και μιας και αναφέραμε τους «πολιορκημένους». Η ελληνική έκδοση έχει στο εξώφυλλο την «Καταστροφή του Δράμαλη στα Δερβενάκια» του Θεόδωρου Βρυζάκη. Πίστεψα πως οι Ελληνες εκδότες επέλεξαν το έργο αυτό για το ελληνικό κοινό. Και όμως, ο πίνακας αυτός είχε επιλεχθεί αρχής εξαρχής για την πρωτότυπη, αμερικανική, έκδοση. Οι αρματολοί της Ελληνικής Επανάστασης εντάσσονται στη μακρά αυτή στρατιωτική ιστορία των «αόρατων στρατών» που διεξάγουν ανορθόδοξο πόλεμο κατά ενός οργανωμένου, υπέρτερου, και βέβαια τακτικού, εχθρού.
Ομως, όπως γράφει ο Μπουτ, η Ιστορία πάει πολύ πίσω, φτάνει (και) έως τον Θουκυδίδη. Παραπέμπει μάλιστα και σε έναν άλλο σημαντικό σύγχρονο Αμερικανό ειδικό της στρατιωτικής ιστορίας, τον Βίκτορ Ντέιβις Χάνσον (κυκλοφορούν πολλά βιβλία του στα ελληνικά· ξεχωρίζουμε το «Σφαγή και πολιτισμός», που κυκλοφόρησε από τον Κάκτο το 2002). Γράφει ο Μπουτ: «Στη διάρκεια ενός πολέμου (σ.σ. Πελοποννησιακού) που διαρκεί σχεδόν τρεις δεκαετίες, υπήρξαν μόνο πενήντα πέντε μεγάλες μάχες, ενώ μόλις τα πρώτα χρόνια του πολέμου, οι Αθηναίοι επιχείρησαν εκατοντάδες μικρής κλίμακας επιθέσεις σε αρκετές θέσεις. Αυτές ήταν της τακτικής “επιδρομή και σκοτωμός”, γράφει ο ιστορικός Βίκτορ Ντέιβις Χάνσον, “και όχι συμβατικός, επίσημος πόλεμος όπως αυτός είχε και παλιότερα προσδιοριστεί από τους ίδιους τους Ελληνες”».
Ο Μπουτ ξεχωρίζει τον εμφύλιο πόλεμο που ξεσπάει στην Κέρκυρα το 427 π.Χ. «μεταξύ των “ολιγαρχικών” προ-Σπαρτιατών και των προ-Αθηναίων “δημοκρατικών”». Επρόκειτο για σφαγείο, όπου ακόμα και οι πατεράδες σκότωναν τα παιδιά τους.
Ο Θουκυδίδης περιγράφει ακόμα πώς «”ταχείς και ελαφρά οπλισμένοι” ντόπιοι των λόφων της Αιτωλίας στη βορειοδυτική Ελλάδα αποδεκάτισαν μια ισχυρή δύναμη οπλιτών Αθηναίων», προσθέτοντας ότι ο Δημοσθένης, ο στρατηγός των Αθηναίων, ήταν πεπεισμένος πως «τους είχε» τους Αιτωλείς («πολύ εύκολος αντίπαλος»).
Αλλά οι Αθηναίοι κατεσφάγησαν: «Οσοι επέζησαν έτρεξαν μέσα στο δάσος, στο οποίο οι Αιτωλείς έβαλαν φωτιά. Μόνο να φανταστεί μπορεί κανείς την αγωνία αυτών των οπλιτών όταν καίγονταν ζωντανοί μέσα στις βαριές πανοπλίες τους ή άλλων να ασφυκτιούν πασχίζοντας απελπισμένοι με τρεμάμενα χέρια να βγάλουν από πάνω τους τους θώρακες και τα κράνη τους». Με τα λόγια του ίδιου του Θουκυδίδη: «Ο στρατός των Αθηναίων βρήκε τον θάνατο σε κάθε μορφή, και υπέφερε όλα τα δεινά της μάχης».
Αυτή η συντριβή του ισχυρού από τον αδύναμο είναι ένα λάιτ-μοτίφ, όπως λένε στη μουσική, θέμα που έρχεται και επανέρχεται μέσα στους αιώνες – και, βέβαια, στις σελίδες του συναρπαστικού αυτού πονήματος.
