Καθώς γράφω αυτές τις γραμμές, ο διεθνής προβληματισμός για την υποχώρηση της δημοκρατίας είναι αυξημένος. Σε λίγο αναμένεται ν’ ανέβει στο βήμα του γερμανικού Ομοσπονδιακού Κοινοβουλίου η Tova Friedman, επίσημη προσκεκλημένη στις φετινές εκδηλώσεις μνήμης Ολοκαυτώματος. Στην ομιλία της σκοπεύει να απευθυνθεί ευθέως στην Εναλλακτική Για τη Γερμανία (Afd), η οποία εκτιμάται πως θα τα πάει πολύ καλά στις εκλογικές αναμετρήσεις του 2026.
«Πώς τολμάτε;» και «ποιοι νομίζετε ότι είστε;». Αυτά αναμένεται να είναι τα λόγια της Friedman προς την Afd. Η ιστοσελίδα του γερμανικού Κοινοβουλίου παραθέτει τη λογική της πρόσκλησής της για τη φετινή επετειακή ομιλία: «Είναι μία από τις λίγες εναπομείνασες, σύγχρονες, αυτόπτες μάρτυρες του φανατικού ρατσισμού και του έργου της καταστροφής που διέπραξε το Εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς». Η Ημέρα Μνήμης τιμάται κάθε χρονιά στις 27 Ιανουαρίου, ημέρα απελευθέρωσης του Αουσβιτς-Μπίρκεναου από τον Κόκκινο Στρατό. Η Friedman γεννήθηκε στην Πολωνία και μεταφέρθηκε στο Αουσβιτς σε ηλικία πέντε ετών. Επιβίωσε μάλλον λόγω τεχνικής βλάβης στον θάλαμο αερίων κι ύστερα κρύφτηκε ανάμεσα σε πτώματα.
Την εκδήλωση μνήμης θα πλαισιώσει η μουσική του σημαντικού Ολλανδού συνθέτη Marius Flothuis. O Flothuis, γόνος εύπορης οικογένειας του Αμστερνταμ, μεγάλωσε μέσα στη μουσική. Η μαμά του τού έπαιζε πιάνο, ο μπαμπάς του βιολί. Ο Flothuis σπούδασε μουσικολογία και άρχισε να συνθέτει. Του άσκησαν έλξη οι αριστερές ιδέες. Παρενοχλήθηκε από τους ναζί και έχασε τη δουλειά του στο περίφημο Concertgebow, επειδή αρνήθηκε να ενταχθεί στην Kultuurkamer, μία πολιτιστική υπηρεσία εγκάθετη των γερμανικών δυνάμεων κατοχής που σκοπούσε στη ναζιστικοποίηση των γραμμάτων και των τεχνών της κατεχόμενης Ολλανδίας. Πέρασε στην αντίσταση, φυλακίστηκε και εστάλη σε στρατόπεδο συγκέντρωσης (το 1944), απ’ όπου, όμως, επιβίωσε, για να γίνει τελικά καθηγητής μουσικολογίας στην Ουτρέχτη. Εκεί έζησε ευτυχισμένος, συνέθεσε και σταδιακά κατέλαβε σημαντικές θέσεις στον πολιτισμό.
Τη φετινή εβδομάδα μνήμης σημαδεύει ο προβληματισμός γύρω απ’ τη γνώση της Ιστορίας. Η ανιστόρητη ενδοτικότητα μπροστά σε απωθητικές ιδέες ανθεί. Η ιστορική έρευνα δέχεται επίθεση όταν καταλήγει σε μη αρεστά συμπεράσματα, εγκαθιδρύεται, δηλαδή, κουλτούρα αποβλάκωσης όχι παραγωγικού διαλόγου. Τα αντιδραστικά και απολυταρχικά πολιτικά σχήματα αποδομούν συστηματικά την αξία της ανάγνωσης, της περιέργειας και της κριτικής σκέψης, υπονομεύουν την πίστη σε μία κοινώς αποδεκτή πραγματικότητα/βάση συζήτησης και συκοφαντούν σημαντικές διανοούμενες που δεν πάνε με τα νερά τους. Στόχος είναι η επιβολή μίας ρηχότητας, μίας μαζικής, διανοητικής φτώχειας.
Η Εναλλακτική για τη Γερμανία έχει καλέσει τους Γερμανούς ν’ απαλλαγούν επιτέλους από την ενοχή τους. Ανάμεσα σε άλλες αισχρότητες που ξεστομίζει για τις μαζικές απελάσεις μεταναστών, διαβρώνει συστηματικά το υπέδαφος της κουλτούρας μνήμης αναπλαισιώνοντας τη συζήτηση: είναι μία κουλτούρα «ενοχής». Παράλληλα, ο αντισημιτισμός είναι σε ιστορικό υψηλό. Η εντελώς προβληματική καταστολή της συζήτησης για τη γενοκτονία των Παλαιστινίων στη Γάζα δεν βοηθάει (η Γερμανία έχει, εν τοις πράγμασι, καταργήσει την ελευθερία του λόγου γύρω από το παλαιστινιακό ζήτημα).
Οσο η μελέτη της Ιστορίας γίνεται επείγουσα, τόσο τίθεται το ερώτημα «ποιος μιλάει;». Το Εκπαιδευτικό Κέντρο Anne Frank της Φρανκφούρτης χρησιμοποιεί τη φετινή επέτειο για να προειδοποιήσει. Το διαδίκτυο έχει πλημμυρίσει θεωρίες συνωμοσίας και προπαγάνδα. Η ΤΝ μπορεί να παραγάγει αμέτρητες εικόνες, ψευδείς «ειδήσεις» και παραπλανητικά κείμενα που θολώνουν την Ιστορία. Το brainrot συνεπικουρεί.
Οι γενοκτονίες αντιπαραβάλλονται η μία προς την άλλη, για να γίνουν μπανάλ. Η ενσυναίσθηση ονοματίζεται «λογική του ηττημένου». Οι ιδέες της λευκής υπεροχής καθαρίζονται από το ναζιστικό και αποικιοκρατικό τους πρόσημο, γίνονται «αντίσταση» σε κάποιου είδους «αντικατάσταση». Η επιστημονική έρευνα σχετικοποιείται και οι ανθρωπιστικές επιστήμες παρακμάζουν. Εξυμνείται η προσαρμοστικότητα. Υπό αυτήν την έννοια, η διατήρηση της μνήμης, της κριτικής σκέψης και της αγάπης των βιβλίων, όπως στο έργο του Ray Bradbury «Φαρενάιτ 451», μπορεί να είναι πράξη βελούδινης αντίστασης.
