Δύο γεγονότα σημάδεψαν την εβδομάδα που μας πέρασε, τα οποία βάθυναν το ρήγμα ανάμεσα στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Μπορεί προσώρας να αποσοβήθηκε η ρήξη, ωστόσο είναι σαφές ότι οι σχέσεις των ΗΠΑ με τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη βρίσκονται σε μια συνεχή κρίση και πλέον θα κρίνονται και θα αναθεωρούνται σε τακτική βάση. Είναι πάντως δεδομένο ότι το μεγαλύτερο μέρος των μελών της Ε.Ε. έχει πλέον αφυπνιστεί, συνειδητοποιώντας ότι ο Αμερικανός πρόεδρος έχει επιλέξει τη ρήξη με το παρελθόν.
Μπορεί να αναδιπλώθηκε στην απειλή επιβολής δασμών σε όσα κράτη στήριζαν την εδαφική ακεραιότητα της Γροιλανδίας, ενός δηλαδή νατοϊκού εδάφους, εντούτοις τίποτα δεν διασφαλίζει στους Ευρωπαίους ότι κάποια στιγμή δεν θα επαναφέρει την επιθυμία του να αποκτήσει το στρατηγικής σημασίας αυτό νησί του Αρκτικού Κύκλου, όπως και δεν προκύπτει καμία βεβαιότητα ότι δεν θα επιχειρήσει να χρησιμοποιήσει εκ νέου, έστω και αν φαίνεται ότι αυτή η τακτική έχει φθάσει στα όριά της, το εργαλείο/όπλο των δασμών. Αλλωστε, στο δεύτερο σημαντικότερο γεγονός της εβδομάδας, που ήταν η σύγκληση του «Συμβουλίου Ειρήνης», από το οποίο απείχαν όλα τα ευρωπαϊκά κράτη που είχαν προσκληθεί πλην Ουγγαρίας και Βουλγαρίας, ο Τραμπ εκτόξευσε ευθεία απειλή στον Μακρόν και στη Γαλλία ότι η άρνησή τους θα συνεπαγόταν την επιβολή νέων δασμών.
Αυτή τη στιγμή λοιπόν ο μεγαλύτερος αναθεωρητής της υφιστάμενης τάξης πραγμάτων είναι ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος. Κορυφαία στιγμή της διάθεσής του να χαράξει μια διαχωριστική γραμμή με το παρελθόν, δηλαδή με τον μεταπολεμικό και μεταψυχροπολεμικό κόσμο, όπως αυτός διαμορφώθηκε με την καθοριστική συμβολή των ΗΠΑ, είναι η ίδρυση του «Συμβουλίου Ειρήνης», το οποίο όχι μόνο εκφεύγει των αρχικών του αρμοδιοτήτων, όπως αυτές ορίστηκαν με απόφαση του ΟΗΕ τον περασμένο Νοέμβριο, διευρύνοντας το πεδίο δράσεών του σε οποιαδήποτε κρίση ανά τον πλανήτη, αλλά στην παρούσα μορφή του εξελίσσεται σε ένα κλειστό κλαμπ φίλων του Τραμπ. Είναι χαρακτηριστικό ότι την Παρασκευή απέσυρε την πρόσκληση που είχε απευθύνει στον Καναδό πρωθυπουργό, επειδή ο τελευταίος τόλμησε να πει ότι η χώρα του δεν χρωστάει χάρη στις ΗΠΑ. Το πιο προβληματικό δεν είναι ότι ο Τραμπ θέλει να δημιουργήσει ένα προσωποπαγές σχήμα. Το πλέον ανησυχητικό είναι ότι, αφενός, η σύνθεση του «Συμβουλίου Ειρήνης» παραπέμπει σε έμμεση προσπάθειά του να «ξεπλύνει» αμαρτωλούς του διεθνούς συστήματος, αφετέρου, δεδομένου ότι δεν σέβεται τον ΟΗΕ, θέλει να υποκαταστήσει τον ρόλο του.
Τις τελευταίες ημέρες, δύο εκ των στενότερων εταίρων των ΗΠΑ, η Δανία και οι Κούρδοι της Συρίας, έπεσαν θύματα της συναλλακτικής αντίληψης του Αμερικανού προέδρου και της αλλαγής προτεραιοτήτων. Και οι προκάτοχοί του, ίσως με πιο κεκαλυμμένο τρόπο, είχαν «αδειάσει» συμμάχους τους, έχοντας προδώσει τις προσδοκίες που οι ίδιοι καλλιέργησαν. Ομως, ο ευμετάβλητος χαρακτήρας του, συνδυαστικά με την έλλειψη ενός συντονιστικού κέντρου με έμπειρα στελέχη που δεν υποτάσσονται στις απόψεις του προέδρου, την περιφρόνηση των θεσμικών μηχανισμών, όπως το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και το Πεντάγωνο, και την απαξίωση του ρόλου του Κογκρέσου, εύλογα δημιουργούν σοβαρές αμφιβολίες για τις προθέσεις της αμερικανικής διοίκησης. Αποδεικνύεται, μάλιστα, στην περίπτωση των Κούρδων ότι περιφερειακές δυνάμεις που μπορούν και συνομιλούν συστηματικά με τον Τραμπ και επηρεάζουν τον στενό κύκλο του, αποκτούν σημαντικά μεγαλύτερα περιθώρια ελιγμών, αξιοποιώντας και την επιθυμία απόσυρσης/αποχώρησης των αμερικανικών δυνάμεων από περιοχές που θεωρεί ότι η παρουσία τους είναι πλέον περιττή. Ενώ στην περίπτωση της Γροιλανδίας επιβεβαιώνεται ότι η αμερικανική ηγεσία δεν θεωρεί απαραίτητο να διαβουλεύεται με τους άμεσα ενδιαφερομένους, ακόμη και όταν αφορούν σε ζητήματα κρατικής κυριαρχίας.
Το στοίχημα για τους Ευρωπαίους είναι να παράγουν πολιτική, λειτουργώντας προληπτικά και όχι αντιδραστικά σε αυτά που ο Αμερικανός πρόεδρος σχεδιάζει και υλοποιεί.
Είναι ενθαρρυντικό ότι ο Τραμπ έχει την ευελιξία να κάνει πίσω όταν συναντά αντίσταση και αντιλαμβάνεται τις συνέπειες των επιλογών του, κυρίως στο πεδίο της οικονομίας, το οποίο γνωρίζει και καταλαβαίνει περισσότερο. Αυτό συμβαίνει όταν το μέτωπο είναι κατά το δυνατόν πιο αρραγές και ενιαίο, συνθήκη η οποία υποχρεώνει τους Eυρωπαίους να συντονίζονται και να αποφασίζουν με μεγαλύτερη ταχύτητα, χωρίς τις διαδικαστικές αγκυλώσεις που τους χαρακτηρίζουν. Το στοίχημα για αυτούς είναι να παράγουν πολιτική, λειτουργώντας προληπτικά και όχι αντιδραστικά σε αυτά που ο Αμερικανός πρόεδρος σχεδιάζει και υλοποιεί. Να μην έρχονται προ τετελεσμένων, αλλά να δημιουργεί η Ευρώπη το πλαίσιο. Ακόμη και αν δεν χαίρει της εκτίμησης του Αμερικανού προέδρου, θα χαίρει του σεβασμού του.
Ο χειρισμός της Γροιλανδίας ήταν ένα μικρό πρώτο βήμα, απαραίτητο για την εκκίνηση. Ομως απαιτούνται πολλά ακόμη, με γενναίες αποφάσεις, ώστε η Ε.Ε. όχι μόνο να υψώσει το ανάστημά της, αλλά και να δείξει τα δόντια της ως οικονομικός γίγαντας και υπερασπιστής ενός πλαισίου αρχών και αξιών, αναπτύσσοντας παράλληλα αυτοτελώς την αμυντική ισχύ της, γιατί πλέον δεν μπορεί να υπολογίζει στη σύμπλευση με τις ΗΠΑ.
*O κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA), καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.
