Τον πίνακα με τον τίτλο «Ο εφιάλτης» (1781) υπογράφει ο Ελβετός ζωγράφος Ανρί Φουσέλι: μια γυναίκα κάνει βασανιστικό ύπνο με ένα γκροτέσκο πλάσμα (σαν τα γλυπτά γκάργκοϊλ σε γοτθικούς ναούς) να κάθεται ανακούρκουδα πάνω στο στήθος της.
Ο πίνακας είναι πασίγνωστος· χρησιμοποιήθηκε για την ταινία «Γκόθικ» (1986) του Κεν Ράσελ. Το πλάσμα είναι αυτό που αποκαλούμε «βραχνά». Στο μοναδικό που έγραψε ποτέ διήγημα, «Εις το φως της ημέρας» (1896), ο Καβάφης χρησιμοποιεί τη γαλλική λέξη Cauchemar (εφιάλτης, βραχνάς). Το διήγημα περιλαμβάνεται στη συλλογή «Η χτυπημένη και άλλες ιστορίες με φαντάσματα. Μια ακόμα ελληνική ανθολογία τρόμου» που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ροές (ανθολόγηση – εισαγωγή – επίμετρο: Γιώργος Θάνος).
Το διήγημα είναι εκπληκτικό: μέσα σε όνειρο (;) ο αφηγητής βλέπει έναν άνδρα με μαύρα να του παραγγέλνει να πάνε σε ένα ορισμένο σημείο όπου υπάρχει κρυμμένος ένας θησαυρός. Ο μυστηριώδης άνδρας δίνει ραντεβού με τον αφηγητή την επομένη το μεσημέρι σε ένα καφενείο για να τον οδηγήσει στον θησαυρό.
«Εις το φως της ημέρας», ο αφηγητής συναντά τον άνδρα του ονείρου και αμέσως καταλαβαίνει «ότι συμβαίνει το φρικτότερο πράγμα, ότι εκάθητο εκεί εν φάντασμα, τις οίδε ποίας δυνάμεις έχον και από ποίαν σφαίρα του αγνώστου ερχόμενον –από ποίαν Κόλασιν, από ποίον Ερεβος– με παρέλυε και ήρχισα να τρέμω. Το φάντασμα δεν εσήκωνε το βλέμμα από επάνω μου». Οπως του λέει ένας ειδικός στη «μαύρη μαγεία», «εν τη Ιστορία των Φασμάτων, η παρουσία των πνευμάτων ή των δαιμόνων τούτων εις το φως της ημέρας είναι λίαν σπανία». Ας μην κάνουμε τώρα spoiler και μαρτυρήσουμε τι γίνεται στο τέλος…
Στην «Εκδίκηση του νεκρού» (1897) του Μπάμπη Αννινου (1852-1934), τον άθλιο τοκογλύφο εκδικείται… μετά θάνατον ένα από τα θύματά του. «Αποθνήσκω όμως με μιαν ελπίδα, ότι το αίμα σου που δεν ημπόρεσα να το πιω ζωντανός, θα το πιει μιαν ημέραν ο τάφος μου!», καταριέται στο νεκροκρέβατό του το θύμα – το πώς η κατάρα βγαίνει αληθινή αποτελεί μία από τις ωραίες ανατροπές της ιστορίας.
Το έξοχο διήγημα ενός άλλου ποιητή, του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, με τίτλο «Ο πεθαμένος» (1929) θέλει τον κεντρικό χαρακτήρα να σκοτώνεται στη Μικρά Ασία. Ομως ο σκοτωμένος στρατιώτης επιστρέφει στο πατρικό του για να πάρει μαζί του τον μικρό του αδελφό. Γιατί; Αγνωστο. Ισως επειδή, όπως λέγαμε και στην αρχή της εβδομάδας, ο νεκρός είναι πια «κάτι άλλο», με άλλη βουλή, άλλο θυμικό, άλλη ύπαρξη. Η σκηνή με τη μάνα να εκλιπαρεί τον αόρατο νεκρό γιο της («Παιδί μου, μη μας παίρνεις το Σωτήρη!») είναι ανατριχιαστική: η γυναίκα αποκαλεί «παιδί μου» το κενό, τον «άλλο κόσμο».
Το έχουμε ξαναπεί: το πιο ωραίο με τις ιστορίες φαντασμάτων είναι ότι δεν χρειάζεται να πιστεύεις σε αυτά για να τις απολαύσεις…
