Εξαρτάται από το είδος της δικτατορίας. Δεν πέφτουν όλα τα δικτατορικά καθεστώτα με τον ίδιο τρόπο και μερικά δεν πέφτουν ούτε όταν πιστεύεται ευρέως ότι είναι ετοιμόρροπα. Ετσι, γράφεται ότι ο ιρανικός λαός εξεγέρθηκε τώρα, το 2026, έπειτα από 47 χρόνια τυραννίας του θεοκρατικού καθεστώτος το οποίο θα πέσει. Ωστόσο, στο Ιράν τεράστιες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις είχαν λάβει χώρα το 2009-2010 εναντίον της νοθευμένης επανεκλογής του Αχμαντινετζάντ, χωρίς να πέσει το θεοκρατικό καθεστώς. Kύματα διαδηλώσεων συγκλόνισαν τη χώρα επίσης μεταξύ 2021-2023, αρχικά λόγω της λειψυδρίας, στη συνέχεια για οικονομικούς λόγους και, τέλος, λόγω της δολοφονίας της Μαχσά Αμινί, επειδή δεν φορούσε σωστά τη μαντίλα της. Kαι στη Σερβία ξέσπασαν αντικυβερνητικές διαδηλώσεις τον Νοέμβριο του 2024, όταν κατέρρευσε το εξωτερικό στέγαστρο του σιδηροδρομικού σταθμού του Νόβι Σαντ προκαλώντας τον θάνατο 14 ατόμων. Οι διαδηλώσεις ήταν σχεδόν αδιάλειπτες για ένα χρόνο, έως τον Νοέμβριο του 2025, και αφορούσαν τον πολιτικό αυταρχισμό, τη βία παρακρατικών ομάδων, τις καταστροφικές για το φυσικό περιβάλλον επενδύσεις και τη διαφθορά της κυβέρνησης του Βούτσιτς, ο οποίος έχει κερδίσει όλες τις εκλογές από το 2012.
Τέτοια καθεστώτα δεν είναι ίδια με τα δικτατορικά καθεστώτα του 20ού αιώνα, τα οποία η πολιτική επιστήμη, με περισσή απολυτότητα, διέκρινε σε ολοκληρωτικά και αυταρχικά. Τα ολοκληρωτικά έπεσαν μετά από ήττα σε πόλεμο (Ιταλία – 1943, Γερμανία και Ιταλία – 1945) ή εσωτερική απονομιμοποίηση και οικονομική κατάρρευση (Σοβιετική Ενωση – 1989) ή, σπανιότερα, εξέγερση (Ανατολική Γερμανία και Ρουμανία – 1989). Τα αυταρχικά έπεσαν επίσης με ήττα σε πόλεμο (Αργεντινή – 1983) ή εσωτερική απονομιμοποίηση σε συνδυασμό με στρατιωτικές αποτυχίες (Πορτογαλία και Ελλάδα – 1974) ή φυσικό θάνατο του δικτάτορα (Ισπανία – 1975) ή, σπανιότερα, με λαϊκή εξέγερση (Αραβική Ανοιξη).
Σήμερα οι παραπάνω αναλυτικές κατηγορίες καθεστώτων δεν επαρκούν. Υπάρχουν υβριδικά καθεστώτα, δηλαδή περιπτώσεις καθεστώτων στην γκρίζα ζώνη μεταξύ δημοκρατίας και δικτατορίας. Στην πολιτική επιστήμη ονομάζονται ανελεύθερες δημοκρατίες (illiberal regimes). Παραδείγματα τέτοιων καθεστώτων έχουμε στην Ανατολική Ευρώπη: Σερβία, Ουγγαρία από το 2010 έως σήμερα, Πολωνία μεταξύ 2015-2023, Μαυροβούνιο μεταξύ 1990-2020. Για τέτοιες περιπτώσεις, δεν επαρκούν ούτε οι έννοιες ούτε oι παλιές πολιτικές ερμηνείες για το πώς πέφτουν τα μη δημοκρατικά καθεστώτα.
Ούτε οι οικονομικές ερμηνείες πείθουν. Είναι πολύ δύσκολο να αποδειχθεί εμπειρικά ότι οι δικτατορίες πέφτουν όταν οξυνθούν οι οικονομικές ανισότητες και η φτώχεια. Επί δεκαετίες επικρατούν ακραίες ανισότητες και φτώχεια σε χώρες του Παγκόσμιου Νότου στις οποίες μακροημερεύουν θλιβεροί δικτάτορες (π.χ., στην Υποσαχάρια Αφρική).
Αντιθέτως, αν πρόκειται όχι για ωμές δικτατορίες, αλλά για ανελεύθερες δημοκρατίες, η σχετική οικονομική ευμάρεια μπορεί να συσχετιστεί με αλλαγή κυβέρνησης. Ετσι, στην Πολωνία μεταξύ 2015-2023 κυβερνούσε το ανελεύθερο κόμμα «Νόμος και Δικαιοσύνη» σε περίοδο οικονομικής ευμάρειας. Το κόμμα αυτό μετέτρεψε την Πολωνία σε ανελεύθερη δημοκρατία, έως ότου η δημοκρατική αντιπολίτευση, παρότι έχασε τις εκλογές του 2023, σχημάτισε κυβέρνηση συνασπισμού υπό τον Τουσκ. Είχαν προηγηθεί εκτεταμένες κοινωνικές διαμαρτυρίες για ποικίλες επιλογές και αποτυχίες της ανελεύθερης κυβέρνησης, όπως περιορισμός του δικαιώματος της άμβλωσης, πληθωρισμός τιμών και διαφθορά.
Το δίλημμα για τους Ιρανούς δημοκράτες είναι «ανελεύθερο καθεστώς ή εμφύλιος πόλεμος με κίνδυνο νέας δικτατορικής εκτροπής».
Παρομοίως, στη Βόρεια Μακεδονία μεταξύ 2006-2017, το εθνικιστικό κόμμα του Γκρούεφσκι εγκατέστησε μια ανελεύθερη δημοκρατία. Κέρδιζε διαρκώς τις εκλογές, έως ότου η δημοκρατική αντιπολίτευση, υπό τον Ζάεφ, γνώρισε εκλογική άνοδο. Μεταφορικά μιλώντας, η αντιπολίτευση ανέβηκε στους ώμους του σώματος της κοινωνικής διαμαρτυρίας που διογκώθηκε από τις αποκαλύψεις για εκτεταμένη διαφθορά. Μετά τις εκλογές του 2016, ο Ζάεφ συγκρότησε δημοκρατική κυβέρνηση συνασπισμού με τη βοήθεια αλβανικών κομμάτων της χώρας.
Στις ανελεύθερες δημοκρατίες, η πολιτική αλλαγή, παρότι εφικτή αν συνδυαστούν η κοινωνική διαμαρτυρία με την ισχυρή αντιπολίτευση, δεν έχει πάντοτε πολιτικά φιλελεύθερο χαρακτήρα. Στο Μαυροβούνιο, π.χ., η σπίθα για την έκρηξη της κοινωνικής διαμαρτυρίας το 2020, που έριξε την ανελεύθερη κυβέρνηση του Ντζουγκάνοβιτς, ηγέτη της χώρας από το 1990, προήλθε από την απόπειρα της κυβέρνησής του να παρέμβει στο ιδιοκτησιακό καθεστώς των ακινήτων της Εκκλησίας. Δεν επρόκειτο για κοινωνικά άδικη παρέμβαση. Προκάλεσε όμως την κινητοποίηση της παντοδύναμης εκκλησιαστικής ιεραρχίας που –σε συνδυασμό με τη συσπείρωση της αντιπολίτευσης– έφερε το τέλος ενός 30ετούς καθεστώτος. Ο εν λόγω συνδυασμός είναι απαραίτητος για τον δημοκρατικό μετασχηματισμό, όπως δείχνουν οι περιπτώσεις της Ουγγαρίας και της Σερβίας. Στην πρώτη, παρά την ύπαρξη συγκροτημένης αντιπολίτευσης, η ανελεύθερη κυβέρνηση του Ορμπαν, που κυβερνά από το 2010, δεν κλονίζεται όσο δεν υπάρχει εκτεταμένη κοινωνική διαμαρτυρία. Τέτοιου είδους διαμαρτυρία υπάρχει στη Σερβία, αλλά η ανελεύθερη κυβέρνηση του Βούτσιτς δεν κλονίζεται όσο δεν υπάρχει συγκροτημένη αντιπολίτευση. Η απουσία συγκροτημένης αντιπολίτευσης είναι εμφανής σήμερα και στο Ιράν, που όμως έχει καθεστώς πολύ αυταρχικότερο από τις ανελεύθερες δημοκρατίες.
Αντίθετα με τη διάχυτη εντύπωση, οι δικτατορίες, παλιές και νέες, δεν πέφτουν όταν αυτές αυξήσουν την πολιτική καταπίεση πάνω στον λαό ή αφήσουν τις οικονομικές ανισότητες να κορυφωθούν με αποτέλεσμα τη λαϊκή εξέγερση και ανατροπή της δικτατορίας. Δυστυχώς, η πτώση δικτατορίας λόγω λαϊκής εξέγερσης, πολλώ μάλλον λόγω κοινωνικοπολιτικής επανάστασης, είναι σπάνιο φαινόμενο.
Στο πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα, για την ανατροπή δικτατοριών, έλαβε χώρα εξωτερική στρατιωτική επέμβαση, κατά παράβασιν του διεθνούς δικαίου. Οταν όμως ανατράπηκαν έτσι οι δικτάτορες, δεν έγινε μετάβαση στη δημοκρατία (Ιράκ – 2003, Λιβύη – 2011, Συρία – 2024, πιθανόν Βενεζουέλα – 2026). Και για την αλλαγή κυβέρνησης σε ανελεύθερες δημοκρατίες, αποτελεσματικότερος και ελπιδοφόρος για τη μετάβαση στη δημοκρατία υπήρξε ο συνδυασμός της εκτεταμένης κοινωνικής διαμαρτυρίας με τη συγκρότηση ισχυρής δημοκρατικής αντιπολίτευσης. Χωρίς την τελευταία, τίθεται για τους δημοκράτες, όπως για τους Ιρανούς σήμερα, το άλυτο δίλημμα «ανελεύθερο καθεστώς ή εμφύλιος πόλεμος με κίνδυνο νέας δικτατορικής εκτροπής».
*Ο κ. Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ.
