Η ζωή προχωράει με βάση τις γνώσεις που κατέχουμε όλοι για πράγματα κοινά, τη συλλογική κατανόηση αδιαμφισβήτητων σταθερών, την κοινή εμπειρία. Αυτή χαράσσει την πορεία των πολλών. Οταν οι άνθρωποι συντονίζονται, ακόμη κι αν είναι διαφορετικοί, βρίσκουν πατήματα κοινά. Η προαιώνια αυτή συνθήκη είναι που κινεί τον κόσμο προς τα εμπρός.
Το πρόβλημα είναι ότι σήμερα μοιάζει να χάνουμε την ικανότητα να μοιραζόμαστε την ίδια απλή γνώση και όχι μόνο λόγω διαφορετικής ιδεολογικής προσέγγισης και ασύμπτωτων καναλιών πληροφόρησης/παραπληροφόρησης, αλλά και συθέμελων αλλαγών στις συντεταγμένες του κόσμου. Καταλύονται οι κανόνες του διεθνούς δικαίου, συμμαχίες, ρυθμιστικά πλαίσια, θεσμοί, δεσμοί… Υπονομεύονται τα θεμέλια του υπαρκτού. Ο,τι έως τώρα αναγνωρίζαμε ως γενέθλιο σύμπαν, αναστρέφεται. Και η διασύνδεση ανθρώπων και δυνάμεων επιχειρείται πάνω σε νέες πίστες ή σε ολέθριες παλιές: μπίζνες, συμφέροντα, ναρκισσισμός, επεκτατισμός, κυνισμός, απληστία, μανία για κυριαρχία…
Οικοδομείται μια νέα Βαβέλ, που δεν αφορά μόνο τα προφανή γεωπολιτικά· για παράδειγμα, στο άκουσμα της φράσης «διαδηλώσεις στο Ιράν», άλλος εννοεί την εξέγερση κατά του θεοκρατικού καθεστώτος και άλλος τις υποκινούμενες από ΗΠΑ και Ισραήλ ταραχές. Ή, δεν αφορά μόνο πολιτισμικά χάσματά μας – λ.χ., για πολλούς οι λέξεις «άνδρας» και «γυναίκα» παραπέμπουν στην ανθρώπινη βιολογία, για άλλους σε κοινωνικές κατασκευές. Αλλά η ασυνεννοησία, η αυτόματη απόρριψη της διαφορετικής άποψης, η άρνηση παραδοχής του προφανούς, η επίκληση άγνοιας πραγμάτων κοινών διατρέχουν όλες τις στρώσεις του ανθρώπινου οικοδομήματος. Βέβαια, ορατές είναι οι ακραίες εκδοχές τους. Οπως οι παρανοϊκές ή αντιφατικές αποφάσεις ενός ηγέτη, που ανατρέπουν ό,τι ήταν έως τώρα θεσμοποιημένο, παραδεκτό. Το ανησυχητικό είναι ότι γίνονται, από οπαδούς του και μη, αποδεκτές. Από τους πρώτους, ενδεχομένως, προκειμένου να διατηρηθεί η συνοχή του στρατοπέδου, να αποφευχθεί η όποια συνδιαλλαγή με υποτιθέμενους εχθρούς. Από τους δεύτερους, ίσως εξαιτίας της πίστης τους στο δίκιο του υπέρλαμπρου ισχυρού. Και φτάνουμε στο σημείο, οι παραδοξότητες, π.χ. οι αλλοπρόσαλλες δηλώσεις ενός ασταθούς αρχηγού, να ηχούν ριζοσπαστικές ή φυσιολογικές.
Ολο και πιο συχνά ηγετικές δυνάμεις αδυνατούν να συμφωνήσουν πάνω στα προφανή, διότι αρνούνται ότι γνωρίζουν εκείνο που αμφότερες άριστα κατέχουν, στρέφοντας τα νώτα στο καθολικό καλό. Αυτή η συρρίκνωση του κοινού γνωστικού εδάφους δεν έχει να κάνει με τη διπλωματία, με τον προσεκτικό βηματισμό εκείνου που αποδέχεται μέρος των συμβαινόντων αποσιωπώντας τα υπόλοιπα ώστε να παρακάμψει σκοπέλους, ούτε αφορά τις διπλές ζωές των ανθρώπων που υποχρεώνονται σε ελιγμούς προκειμένου να επιβιώσουν στους δύσκολους περίπλοκους καιρούς μας. Αλλά οφείλονται στην όξυνση της πολιτικής αδιαλλαξίας, της αυθαιρεσίας, των αναθεωρητικών και νεο-αποικιοκρατικών διογκούμενων βλέψεων.
Απώλεια θεμελιωμένων κοινών γνώσεων εγγράφει και η ψηφιακή ζωή μας. Πολλά από όσα γνωρίζαμε σταδιακά διαβρώνονται από τους αλγορίθμους των κοινωνικών δικτύων, που σταδιακά κλείνουν τις εισόδους στη σοφία του πλήθους, στην κοινή εμπειρία και λογική, και αφήνουν να κυριαρχήσουν ρεύματα υπαγορευμένων σκέψεων και πεποιθήσεων και χείμαρροι κατευθυνόμενων αναρτήσεων. Διαδικτυακές πλατφόρμες της εξιδανικευμένης ηλεκτρονικής δημοκρατίας, των πρωτόγνωρων πεδίων ελεύθερης έκφρασης και συνεργασίας κατακερματίστηκαν σε θαλάμους αντήχησης και μηχανές παραπληροφόρησης. Σε κοινότητες όπου τα συμπεράσματα εξάγονται άμεσα, οι απόψεις διατυπώνονται γρήγορα, παρακάμπτοντας την πολυπλοκότητα της προσεκτικής κρίσης.
Και μαζί με τη φθορά της κοινής γλώσσας, τον θρυμματισμό των κοινών γνώσεων, σαν να λιγόστεψαν και οι κοινές στοχεύσεις. Δύσκολο να οραματιστεί κανείς το αύριο. Η ρευστή ασταθής πραγματικότητα διαλύει πυρήνες κοινών αρχών, μιας ελάχιστης κοινής ηθικής, πρότερων κοινών αξιών. Η μισή υφήλιος αποστρέφεται αυταρχικές πρακτικές, ηγέτες που συνομιλούν με δικτάτορες, περιφρονούν δημοκρατικούς συμμάχους, εξάγουν εξτρεμισμό, στέλνουν στρατούς, απειλούν, απλώνουν χέρι σε ξένα εδάφη, και η άλλη μισή έλκεται από αυτές ως λύσεις σε χρονίζοντα και αναδυόμενα αδιέξοδα. Η σύγκλιση των μερών προσώρας ανέφικτη. Ο Τζόις είπε ότι η Ιστορία είναι ένας εφιάλτης. Απατήθηκε, κατά τον Οκτάβιο Πας. «Οι εφιάλτες διαλύονται με το φως της αυγής, ενώ η Ιστορία δεν θα τελειώσει παρά μόνο με το τέλος του δικού μας είδους».
