Σχεδόν 20 ημέρες μετά το ξέσπασμα των πρώτων διαδηλώσεων εις βάρος του ιρανικού καθεστώτος, η κατάσταση παραμένει συγκεχυμένη, με χαρακτηριστικά δυνητικής αποσταθεροποίησης. Για πρώτη φορά μετά το 1979, τουλάχιστον τέσσερις κοινωνικές δυνάμεις, των οποίων η σύμπλευση θα μπορούσε πράγματι να επιφέρει περαιτέρω τριγμούς σε ένα ήδη κλονισμένο καθεστώς, ξεσηκώθηκαν. Οι παζαρίτες έμποροι, οι οποίοι αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της ιρανικής οικονομίας, καθώς και πολίτες που συντηρούνται από το καθεστώς αλλά επλήγησαν από τις πληθωριστικές πιέσεις, όπως και ένα μικρό μέρος του κλήρου, μαζί με σημαντικό μέρος της νεολαίας αναζητούν την αλλαγή.
Δύο είναι τα μεγάλα προβλήματα της αντίστασης: οι αντικρουόμενες απόψεις ως προς την κατεύθυνση των αλλαγών, με τους φοιτητές να επιζητούν μια ριζική ανατροπή της υφιστάμενης κατάστασης και τους υπόλοιπους, σαφώς πιο συντηρητικούς, να επιδιώκουν από την αποχώρηση του θρησκευτικού ηγέτη μέχρι και συνταγματικές μεταρρυθμίσεις, αλλά μέσα από μια ομαλή μετάβαση. Το δεύτερο πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχει μια προσωπικότητα αυτή τη στιγμή που να μπορεί να ενοποιήσει τα διιστάμενα συμφέροντα αυτών που διαδηλώνουν, αλλά και να λειτουργήσει ως πηγή έμπνευσης. Δεν έχει βρεθεί το πρόσωπο, το οποίο μάλιστα χρειάζεται να έχει την εσωτερική και όχι την εξωτερική νομιμοποίηση, όπως ο γιος του σάχη, ο οποίος ονειρεύεται την επιστροφή του, χωρίς οι ελπίδες του να έχουν προσώρας βάση. Δύο επιπρόσθετες επισημάνσεις, που επιβεβαιώνουν τη δυσκολία του εγχειρήματος.
Η Τεχεράνη αυτή τη στιγμή είναι ξεδοντιασμένη, έχοντας απολέσει τις περιφερειακές εστίες επιρροής της και τελώντας υπό ασφυκτική πίεση εξαιτίας των αμερικανικών κυρώσεων, αλλά και του υποχρεωτικού αναπροσανατολισμού των εξαγωγών του ρωσικού πετρελαίου και φυσικού αερίου προς τις αγορές της Κίνας και της Ινδίας, εξέλιξη που περιόρισε τις αντίστοιχες των ιρανικών υδρογονανθράκων. Εντούτοις, στο εσωτερικό δεν έχει ακόμη προκύψει το απαραίτητο ρήγμα που θα μπορούσε να οδηγήσει σε μερική ή ολική ανατροπή της θεοκρατικής τάξης πραγμάτων και παρότι ο Χαμενεΐ φαίνεται να πνέει τα λοίσθια, ενδεχομένως να έχουμε μόνο αλλαγή στο πρόσωπο του θρησκευτικού ηγέτη, αν και αυτή δεν φαίνεται ικανή να κατευνάσει το πλήθος. Χωρίς πάντως αλλαγή στρατοπέδου από μεριάς δυνάμεων ασφαλείας και Φρουρών της Επανάστασης, που αυτή τη στιγμή φαίνεται να δίνουν μάχη επιβίωσης, και χωρίς κάποια έξωθεν επέμβαση, η οποία θα μπορούσε κάλλιστα να χρησιμοποιηθεί ως άλλοθι περαιτέρω καταστολής, δύσκολα θα δούμε δραστικές αλλαγές. Ακριβώς όμως επειδή το ιρανικό καθεστώς είναι εξαιρετικά αποδυναμωμένο, μέρος της τύχης του βρίσκεται στα χέρια Αμερικανών και Ισραηλινών. Και δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι συμφωνούν ως προς την τελική έκβαση. Ο Τραμπ περισσότερο επιθυμεί μια συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, που θα εξουδετερώνει κάθε πιθανότητα μετεξέλιξής του σε πυρηνική δύναμη, ικανοποιώντας τους Αραβες συμμάχους του αλλά και αναζητώντας πρόσβαση στον πετρελαϊκό κλάδο του. Από την άλλη το Ισραήλ, αντιλαμβανόμενο τον τεράστιο βαθμό δυσκολίας επιστροφής του Ιράν στην κοσμικότητα, προτιμά την πρόκληση και συντήρηση μιας εσωτερικής αστάθειας, στα όρια του κατακερματισμού, ώστε η Τεχεράνη να μην είναι σε θέση για πολλά χρόνια να υποστηρίζει τους δορυφόρους της, παραμένοντας η ίδια ευάλωτη.
Δεν έχει ακόμη προκύψει το απαραίτητο ρήγμα που θα μπορούσε να οδηγήσει σε μερική ή ολική ανατροπή της θεοκρατικής τάξης πραγμάτων.
Μια παρατεταμένη κρίση εύλογα θα προκαλούσε τεράστια προσφυγικά ρεύματα από μια χώρα που απαριθμεί 90 εκατομμύρια κατοίκους, προξενώντας τεράστια πίεση τόσο στις γειτονικές χώρες, κυρίως στην Τουρκία, όσο κατ’ επέκταση και στην Ευρώπη. Η Αγκυρα έχει σταθεί υποστηρικτικά απέναντι στην Τεχεράνη, αντιλαμβανόμενη ότι η χρησιμότητά της έγκειται και σε ένα διαμεσολαβητικό ρόλο μεταξύ Ιράν και Δύσης, αν και ο πρόεδρος Τραμπ προτιμά να συνομιλούν απευθείας οι ΗΠΑ, χωρίς ενδιάμεσους. Με μια πιο συνεννοήσιμη ηγεσία στο Ιράν, ο ρόλος της Τουρκίας θα απομειωνόταν, όπως την περίοδο του σάχη, ενώ θα προέκυπταν επενδυτικές ευκαιρίες που θα καθιστούσαν το Ιράν ανταγωνιστική δύναμη, ενώ παράλληλα θα είχε στραμμένο το ενδιαφέρον της στον ρόλο των Κούρδων.
Τυχόν βίαιη μεταβολή θα είχε αρνητικές συνέπειες για την περιφερειακή σταθερότητα και θα επηρέαζε την αγορά ενέργειας, αυξάνοντας τις τιμές. Αν αυτές ωστόσο διατηρούνταν σε υψηλά επίπεδα για αρκετό καιρό και το Ιράν βρισκόταν εκτός εξίσωσης, πιθανόν να ενδυναμωνόταν το ενδιαφέρον και για τους ελληνικούς υδρογονάνθρακες, το κόστος εξόρυξης των οποίων μπορεί να αποδειχθεί υψηλό, άρα λιγότερο ελκυστικό για τις εταιρείες υπό τις παρούσες συνθήκες. Στο σενάριο κλιμάκωσης μεταξύ Ιράν και Δύσης, θα τεθούν ακόμη και επιτακτικά θέματα ασφάλειας αμερικανικών και ισραηλινών στόχων, όπως και υποδομών εντός της επικράτειάς μας, γιατί προφανώς η Τεχεράνη θα ενεργοποιούσε ασύμμετρους τρόπους ανταπάντησης. Στο παρόν πλαίσιο, η Ελλάδα μπορεί να προσκαλέσει νέους και γυναίκες από τη Μέση Ανατολή, συμπεριλαμβανομένου του Ιράν, για να συνομιλήσουν για την ειρήνη και την ανάπτυξη στην περιοχή. Και σε ανάλογη κατεύθυνση, μπορούμε να κινηθούμε και στο Σ.Α. του ΟΗΕ, διαμορφώνοντας ένα πλαίσιο συμμετοχής μας στις διεργασίες ενόψει της όποιας επόμενης ημέρας.
*O κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA), καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.
