«Η Φυσική ερευνά τη φύση της ύλης, ενώ ο Μυστικισμός τη φύση της ανθρώπινης συνείδησης», γράφει στο «Μύστες της φυσικής» (εκδ. Δίαυλος) ο φυσικός Στράτος Θεοδοσίου. «Ο φυσικός ερευνά την ουσία των πραγμάτων με τη μελέτη της ύλης», προσθέτει, για να διευκρινίσει αμέσως μετά: «Εισδύοντας, όμως, όλο και πιο βαθιά στην ουσία της ύλης [ο φυσικός] συνειδητοποίησε τελικά την απώτερη ενότητα όλων των πραγμάτων. Βεβαίως, με την έννοια ότι τόσο αυτός όσο και η συνείδησή του αποτελούν αναπόσπαστα τμήματα αυτής της ενότητας».
Ο ρόλος της παρατήρησης –άρα της συνείδησης– στη σύγχρονη (εργαστηριακή και όχι μόνο) Φυσική αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην κβαντομηχανική: μια κυματοσυνάρτηση ηλεκτρονίου λέμε ότι καταρρέει μόλις ο παρατηρητής εντοπίσει το ηλεκτρόνιο το οποίο πλέον βρίσκεται όχι διαχυμένο στον χώρο, όπως ένας κυματισμός, αλλά κάπου συγκεκριμένα, όπως ένα σωματίδιο. Αναφερόμενος δε στον μεγάλο Αμερικανό φυσικό Τζον Ουίλερ, ο Θεοδοσίου αναφέρει ότι ο πρώτος είχε προτείνει να αντικατασταθεί ο όρος του «παρατηρητή» με εκείνον του «συμμέτοχου». «Κατά έναν πολύ παράξενο τρόπο το Σύμπαν», έλεγε ο Ουίλερ (τον παραθέτει ο Θεοδοσίου), «εμφανίζεται σαν ένα σύνολο αναρίθμητων συμμετοχών». Ο όρος του «συμμέτοχου», αναφέρει ο Θεοδοσίου, χρησιμοποιούνταν και από τους μελετητές και τους πιστούς του μυστικισμού: δεν αρκεί η παρατήρηση για την απόκτηση της γνώσης αλλά η πλήρης «συμμετοχή». Για τον Θεοδοσίου, η σύγχρονη Φυσική, τόσο στον τομέα της σχετικότητας όσο και σε εκείνον της κβαντομηχανικής, έχει πολλά να κερδίσει από τη φιλολογία του μυστικισμού.
Στο βάθος, και αν το καταλαβαίνουμε σωστά, αυτό που προτείνει εδώ ο Ελληνας φυσικός δεν είναι μία, είτε επιστημονική ή μυστικιστική προσέγγιση των πραγμάτων αλλά, αντιθέτως, μια ολιστική: τέτοια που να συμπεριλαμβάνει και τα δύο αυτά αντίθετα.
Ο ολιστικός τρόπος σκέψης και ερμηνείας του κόσμου και των πραγμάτων έχει κάτι πολύ ευρύ, βαθύ και, εντέλει, πολυπρισματικό (και οπωσδήποτε εξόχως συναρπαστικό!). Δεν ξέρω, όμως, αν είναι μια προσέγγιση που θα ταίριαζε καλύτερα σε έναν καλλιτέχνη ή έναν μυθιστοριογράφο (όπου οι ελευθερίες που παίρνονται κινούνται στο πλαίσιο της λεγόμενης «ποιητικής αδείας») παρά σε έναν επιστήμονα ή σε έναν στοχαστή.
Μπορεί να κάνουμε και λάθος εδώ. Στην εποχή μας βέβαια, εποχή αλμάτων εντυπωσιακών στις επιστήμες και στην τεχνολογία, ανάλογα άλματα (λογικής) κάνει και ο αποκρυφισμός…
Το βιβλίο του Στράτου Θεοδοσίου δεν πέφτει σε τέτοιες παγίδες και, από πολλές πλευρές, και μόνον η διερεύνηση της σκέψης και του έργου μεγάλων επιστημόνων και στοχαστών το καθιστά ιδιαίτερα συναρπαστικό ανάγνωσμα-γέφυρα προς περαιτέρω αναγνώσεις (για όποια ή όποιον έχει τη σχετική ανησυχία).
Συχνά απλώς οι διάφοροι θιασώτες του μυστικισμού έχουν έτοιμες απαντήσεις περίπου για τα πάντα. Η επιστήμη αποφεύγει αυτές τις κακοτοπιές. Με τις κατακτήσεις της, όμως, θέτει τις πιο ερεθιστικές ερωτήσεις. Το ιδανικό σκαλοπάτι για να πας παραπέρα.
