Στο Ιράν επικρατεί μια κατάσταση εκρηκτική και χαώδης. Οι νεκροί διαδηλωτές είναι πια περισσότεροι από 2.000, οι συλληφθέντες έχουν ξεπεράσει τις 18.000, ενώ η διακοπή των επικοινωνιών δυσχεραίνει oλοένα και πιο πολύ την άντληση πληροφοριών σχετικά με την εξέλιξη των διαδηλώσεων σε δεκάδες πόλεις και επαρχίες. Στο μεταξύ, το καθεστώς κάνει ό,τι μπορεί για να ισοπεδώσει τους εξεγερμένους πολίτες: όσους δεν εκτελεί απευθείας, τους απειλεί με κυριολεκτικό ή κοινωνικό αφανισμό αν δεν συμμορφωθούν. Οι διαμαρτυρόμενοι αντιμετωπίζονται ως τρομοκράτες και υφίστανται τις κυρώσεις ενός έτσι κι αλλιώς φαιδρού συστήματος απονομής δικαιοσύνης. Είναι οι διαδηλώσεις τυχαίες και ξαφνικές; Οχι. Η νομισματική κατάρρευση και οι πρακτικές της συνέπειες ήταν μόνο η αφορμή για ένα ξέσπασμα, ο πυρήνας του οποίου είναι υπαρξιακός. Αυτό που παρακολουθούμε να εκτυλίσσεται δεν είναι μια σειρά συγκυριακών ταραχών, αλλά η αντίδραση απέναντι σε μια τυραννική θεοκρατική δικτατορία, που χτίζει και συντηρεί την εξουσία της εις βάρος του λαού εδώ και δεκαετίες.
Ελπίδα μεταμόρφωσης
Οσοι γνωρίζουν, λένε πως, ανεξάρτητα από την ένταση των διαδηλώσεων, το καθεστώς είναι πιθανότερο να μεταμορφωθεί παρά να ξεριζωθεί τελείως. Ισως δηλαδή η πιο ρεαλιστική ελπίδα των Ιρανών να είναι η φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος, κάποιες παραχωρήσεις προς το κοσμικότερο, ώστε οι καταπιεσμένοι πολίτες –ιδίως οι γυναίκες– να δοκιμάσουν μια ζωή όσο το δυνατόν λιγότερο εξαρτημένη από το θεμελιοκρατικό ισλαμικό πρότυπο (το οποίο έχει ουσιωδώς πτωχεύσει). Το μέλλον του Ιράν, άλλωστε, τουλάχιστον το βραχυπρόθεσμο, έχει άμεση σχέση με την παράμετρο της διάδοχης κατάστασης. Οσο δριμεία κι αν είναι η κατακραυγή εντός κι εκτός της χώρας κατά της θεοκρατίας, όσο αιματηρή κι αν αποδειχθεί η καταστολή των διαμαρτυρόμενων, αν δεν υπάρχει κάποια συμπαγής κι οργανωμένη πολιτική δύναμη για να διεκδικήσει την εξουσία από την παρούσα κυβέρνηση, πώς να ανατραπεί η τελευταία εντελώς;
Ηθική στήριξη
Είναι αυτός ο αδυσώπητος παράγοντας του πραγματισμού που θέτει όρια στην αισιοδοξία. Το ίδιο βέβαια ίσχυε και για τη Γάζα: η ευαισθητοποίηση, η κινητοποίηση, οι ανθρωπιστικοί στόλοι και τα ακτιβιστικά δρώμενα ανά τον κόσμο δεν αποτελούν εργαλεία ικανά να στήσουν ένα κράτος από την αρχή, χορηγώντας του το πολιτικό και πολιτειακό έρμα που χρειάζεται για να υπάρξει και να επιβιώσει. Παρ’ όλα αυτά, η έξωθεν στήριξη δεν κάνει κακό σε αυτούς που τη χρειάζονται, ακόμη κι αν είναι μόνο ηθική. Δεν μπορεί να ισχυριστεί κανείς, για παράδειγμα, πως το κινηματικών διαστάσεων σύνθημα «All eyes on Gaza» δεν έφερε σε δύσκολη θέση τον Νετανιάχου όταν τη βομβάρδιζε ανηλεώς· δεν γίνεται να μη συμφωνούμε ότι το όψιμο ενδιαφέρον των Ευρωπαίων ηγετών για το δικαίωμα των Παλαιστινίων στη ζωή προέκυψε όταν διαπίστωσαν ότι η δυτική κοινή γνώμη έχει λάβει θέση υπέρ της Παλαιστίνης. Είναι, λοιπόν, άξιο απορίας το γεγονός ότι οι Ιρανοί πολίτες δεν απολαμβάνουν την ίδια στήριξη από τη Δύση, την ώρα που το κράτος τούς σκοτώνει στους δρόμους επειδή τολμούν να εξεγείρονται κατά του σκοταδισμού.
Το χρώμα του δυνάστη
Για την καλοζωισμένη και μονίμως εκτός πραγματικότητας Δύση, που την ώρα που οι άλλοι αγωνίζονται για την ελευθερία τους αυτή αναλώνεται σε ακαδημαϊκούς ακκισμούς απομειώνοντας τα ανθρώπινα δικαιώματα σε ταυτοτικό παίγνιο, σημασία δεν έχει τόσο το ποιος υποφέρει, όσο το προφίλ εκείνου που τον κάνει να υποφέρει. Με μια παρανοειδή λογική ανεστραμμένου ρατσισμού, οι δυνάστες κωδικοποιούνται χρωματικά και τυγχάνουν αντίστοιχης μεταχείρισης: αν λογίζονται ως κυριολεκτικά λευκοί ή πολιτισμικά συγγενείς προς τη Δύση (άρα «λευκοί εξ αγχιστείας»), όπως συμβαίνει με τους Ισραηλινούς, φταίνε αυτομάτως και σχεδόν προπατορικά για ό,τι κι αν πράξουν. Αν τοποθετηθούν, όπως οι μουλάδες του Ιράν, στην κατηγορία του σκουρόχρωμου (ακόμη κι αν δεν είναι), δηλαδή του φύσει ή θέσει «ξένου» κατά τη ναρκισσιστική δυτική αντίληψη, ποτέ δεν φέρουν την απόλυτη ευθύνη των ενεργειών τους. Με λίγα λόγια, αν οι Ιρανοί πολίτες ήθελαν συμπαράσταση από τους προοδευτικούς της Δύσης, ατύχησαν· ο δυνάστης τους δεν πληροί τα προοδευτικά κριτήρια μίσους.
Οσα ορίζει η μόδα
Ο μεγαλόστομος παρεμβατισμός του Τραμπ δεν βοηθάει. Οσοι έχουν ούτως ή άλλως την τάση να ερμηνεύουν το «δίκαιο των λαών» με βάση τον βαθμό συμμετοχής του αμερικανικού παράγοντα σε αυτό, τώρα έχουν έναν ακόμη λόγο να υποβαθμίσουν ή να αγνοήσουν τα τεκταινόμενα στο Ιράν: Ποιος βρίσκεται πίσω από τη λαϊκή εξέγερση; Μήπως πρόκειται για προβοκάτσια; Κι αν φύγει η ισλαμική θεοκρατία, ποιος θα έρθει να κυβερνήσει; Η αμερικανοκίνητη πλουτοκρατία; Η αδιαφορία της δυτικής κοινής γνώμης για το Ιράν δεν αφορά μόνο τη σκληροπυρηνική Αριστερά. Αρκεί κανείς να ρίξει μια ματιά στις φετινές Χρυσές Σφαίρες: ούτε πολιτικές δηλώσεις από τους ευαίσθητους καλλιτέχνες ούτε καρφίτσες στο πέτο τους. Αν οι ποπ θεσμοί συγκεφαλαιώνουν και εκφράζουν ακόμη μαζικές κοινωνικές τάσεις, τότε μπορούμε με ασφάλεια να πούμε ότι η εναντίωση στον ισλαμικό φανατισμό εξακολουθεί να βρίσκεται εκτός μόδας.
