Τον Σεπτέμβριο του 2022 ξέσπασε στο Ιράν ένα συγκλονιστικό κίνημα διαδηλώσεων με δεδηλωμένο στόχο την ανατροπή του καθεστώτος. Το κίνημα Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία (Woman, Life, Freedom) θέλησε να ξεμπερδεύει με την καταπίεση γυναικών και κοριτσιών στο Ιράν, με τους παράλογους νόμους υποχρεωτικής κάλυψης του γυναικείου σώματος/των μαλλιών, με τη διαφθορά, τη γραφειοκρατία, τη φτώχεια και την αστυνομοκρατία. Το κίνημα πυροδότησε η εκτέλεση της Jina Mahsa Amini. Ηταν 22 χρόνων και είχε συλληφθεί από την αστυνομία ηθών, επειδή παραβίασε νόμους σχετικούς με την κάλυψη των μαλλιών και του γυναικείου σώματος. Το θέμα δεν είναι η μαντίλα, φυσικά, αλλά ο έλεγχος και η τρομοκρατία εις βάρος των γυναικών.
Οι διαδηλώτριες του κινήματος Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία ύψωσαν ανάστημα. Βαρέθηκαν να ορίζει τη ζωή τους ο δικαστής, ο πατριάρχης, ο ιερέας, ο γείτονας, ο βιαστής τους. Αψήφησαν δημόσια τον ισλαμικό ποινικό κώδικα που θεσμοθετεί γελοίες διακρίσεις λόγω φύλου και παράλογους περιορισμούς. Η θεσμική διάκριση ξεκινάει από την εφηβεία και συνεχίζεται με άνισο οικογενειακό και κληρονομικό δίκαιο. Η ασυδοσία των Αρχών, οι ανακρίσεις, η παρακολούθηση και οι εξευτελισμοί (ανεξαρτήτως φύλου) συγκροτούν μέρος της προσωπικής και συλλογικής ιστορίας πολλών σύγχρονων Ιρανών. Το ίδιο και οι προσπάθειες του καθεστώτος να καταστείλει την περιέργειά τους, να πλήξει την πλούσια πολιτιστική ζωή της Τεχεράνης και τα πάρτι της νεολαίας. Ματιές σ’ αυτόν τον κόσμο μπορείτε να ρίξετε μέσα από τη σπουδαία δουλειά της Marjane Satrapi. Τα γκράφικ νόβελ της αξίζει να ξαναδιαβαστούν αυτές τις ημέρες, ειδικά το εμβληματικό Persepolis.
Προκειμένου να καταπνίξουν το κίνημα Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία οι Αρχές παραβίασαν συστηματικά τ’ ανθρώπινα δικαιώματα. Ο πόλεμος ενάντια στη θηλυκότητα εντάθηκε. Οι Αρχές επιδόθηκαν σε συστηματικές ψηφιακές παρακολουθήσεις πολιτών, «φακέλωσαν» διαδηλώτριες, κακομεταχειρίστηκαν ακόμη και μικρά κορίτσια, συνέλαβαν και εκτέλεσαν. Μέχρι το 2024 κανείς από το ιερατείο και τις διάφορες αστυνομίες δεν είχε λογοδοτήσει (Amnesty International, Two Years After Woman, Life, Freedom Uprising). Το καθεστώς κατέφυγε συστηματικά σε βασανιστήρια και παραβίαση των αρχών της «δίκαιης δίκης», σύμφωνα με αναφορές και των Ηνωμένων Εθνών (United Nations, Human Rights, Woman, Life, Freedom Protests, April 2025). Η μη τήρηση δικαιοδοτικών διαδικασιών και η δικονομική ασυνέπεια είναι σπουδαία εργαλεία για τα καθεστώτα: πρέπει να μην ξέρεις πότε μπορεί να βρεθείς υπόλογη, να φοβάσαι και να μαζεύεσαι.
Τα βαθιά ρήγματα που προκαλεί στην ιρανική κοινωνία αυτή η αστυνομοκρατία αναδεικνύει ο Τζαφάρ Παναχί στην πρόσφατη ταινία του Ενα Απλό Ατύχημα. Η ταινία είναι μία ιστορία αντίστασης στο καθεστώς, με μαύρο χιούμορ και στοιχεία αρχαιοελληνικού δράματος. Οταν την είδα πριν από λίγο καιρό στο σινεμά σκέφτηκα πως κάτι αλλάζει στο Ιράν, κάτι τρίζει και ξηλώνεται. Ορισμένες γυναίκες της ταινίας είναι δυναμικές μαχήτριες, φορούν μαντίλα ειρωνικά, κινούνται άφοβες στους δρόμους. Νεαροί άνδρες καταπιάνονται με το τραύμα του βασανισμού τους.
Αυτές τις ημέρες η αντίσταση στη θεοκρατική γεροντοκρατία του Ιράν έχει πάλι φουντώσει. Το καθεστώς απαντά στη γενναία αψηφισιά με τα γνωστά του μέσα. Εκλεισαν το Ιντερνετ, κατέστειλαν τις διαδηλώσεις, αιματοκύλισαν τους δρόμους. Παράλληλα, ανακοινώθηκε πως όσοι διαδηλώνουν ενδέχεται να κριθούν εχθροί του θεού και να εκτελεσθούν. Ωστόσο, κάμποσες αδιανόητα καλές φωτογραφίες όπου φεμινίστριες καίνε με το τσιγάρο τους φωτογραφίες ηγετών της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν πρόλαβαν να κυκλοφορήσουν στο Διαδίκτυο στο πλαίσιο του ξεσηκωμού. Κάμποσα βίντεο με πλήθη στους δρόμους. Οι Αρχές απαντάνε με βία. Ολοκληρωτισμός χωρίς τρόμο δεν υπάρχει.
Η παραβίαση κανόνων δικαίου, ειδικά σε ό,τι αφορά τη «δίκαιη δίκη», μπορεί να θεωρείται δεδομένη ενόψει της περίπτωσης Soltani. Ο Soltani είναι ένας νεαρός εργαζόμενος σε κατάστημα ρούχων που πήγε στις διαδηλώσεις. Ελαβε προειδοποιητικό μήνυμα από τις απροκάλυπτα κατασκοπευτικές αρχές: να απόσχει από τη διαδήλωση. Τους αψήφησε. Συνελήφθη, «καταδικάστηκε» (χωρίς δικαίωμα νομικής υπεράσπισης!) και περίμενε εκτέλεση, ενώ η οικογένειά του έκανε διεθνή έκκληση για το παιδί της (Guardian, Execution of Condemned Iranian Protester Postponed).
Η εκτέλεση, τελικά, αναβλήθηκε! Κρατικά μέσα του Ιράν μετέδωσαν πως καθόλου δεν είχε καταδικαστεί σε θάνατο ο Soltani, ίσως απλώς μπει φυλακή για προπαγάνδα και απειλές κατά τις εθνικής ασφάλειας. Πόσοι/πόσες βρίσκονται στη θέση του; Τα καθεστώτα δημιουργούν πάντα τέτοιες καταστάσεις πικρής γελοιότητας με τους παραλογισμούς τους: ένας υπάλληλος σε κατάστημα ρούχων βαφτίζεται εχθρός της χώρας. Μία κοπέλα που ντύνεται όπως της καπνίσει και πίνει το κρασί της απειλή. Χιλιάδες άνθρωποι έχουν συλληφθεί και δολοφονηθεί στο Ιράν τις τελευταίες δύο εβδομάδες. Ομως, ο τρόμος δεν νικάει πάντα.
