Θυμάμαι μία από τις εξαιρετικές υπογραφές τής προ πολλών ετών «Καθημερινής», που μου είχε πει κάποτε: «Μα, δεν έχουν μεγάλο ενδιαφέρον οι παλιοί άνθρωποι; Ηταν αλλιώς, είχαν κάτι άλλο». Σκέφτηκα εκείνη τη φράση όταν άκουσα για τον θάνατο της Βιργινίας Ελευθερουδάκη, σε ηλικία σχεδόν 96 ετών, μιας Αθηναίας αρχόντισσας και μιας γυναίκας με δυνατή προσωπικότητα. Μαζί ήρθε στη μνήμη όλη εκείνη η κουλτούρα του παλιού βιβλιοπωλείου «Ελευθερουδάκης», όχι του πολύ παλιού, της Σταδίου και Καραγεώργη της Σερβίας (που δεν πρόλαβα), αλλά της οδού Νίκης 4, όπου η Βιργινία Ελευθερουδάκη το κράτησε σταθερά μετά τον πρώιμο θάνατο του Γιώργου Ελευθερουδάκη το 1968. Η ίδια είχε παρακολουθήσει με ενθουσιασμό και τη μεταστέγαση στο πολυώροφο της οδού Πανεπιστημίου, πριν από 30 χρόνια, μια καινοτομία που ασχέτως της άδοξης κατάληξης είχε, εκείνη την εποχή, μεταφέρει έναν άνεμο αισιοδοξίας για την Ελλάδα που γύριζε πολλές σελίδες…
Είναι φορές που αναλογίζομαι τι είναι αυτό που φτιάχνει τον πολιτισμό μιας πόλης, τι είναι αυτό που δίνει υπόσταση σε εκείνη την ατμόσφαιρα που μας τυλίγει γεμάτη μνήμες και σκιές… Τα βιβλιοπωλεία χωρίς αμφιβολία, ως ναοί ενηλικίωσης και διαπαιδαγώγησης, έχουν κεντρική θέση σε εκείνο το πλατύ νεφέλωμα της αδιόρατης κοινής κουλτούρας. Και πίσω από τα βιβλιοπωλεία είναι οι άνθρωποι, οι προσωπικότητές τους, οι καλώς εννοούμενες εμμονές τους, τα βιώματά τους, τα όνειρα και οι φιλοδοξίες τους, η επίμονη πίστη ότι ο κόσμος θα προχωρήσει…
Για τους παλιούς Αθηναίους, το όνομα «Ελευθερουδάκης» είχε ιερότητα και ήταν ταυτόσημο με όσα είχε φέρει στην ελληνική κοινωνία από τα τέλη του 19ου αιώνα. Τι να πει κανείς για τον Κώστα Ελευθερουδάκη (1877-1962), τον σκαπανέα και δημιουργό της πιο στέρεης παρακαταθήκης γνώσης και καλού γούστου στο κέντρο των Αθηνών… όπως και για τον πρόωρα χαμένο Γιώργο Ελευθερουδάκη, τη Βιργινία και τη νεότερη γενιά, τη Σοφίκα και τη Μαρίνα…
Συχνά έχουμε την τάση να λησμονούμε και να μην μπορούμε να δούμε την ιστορική διάσταση. Τη συμβολή του «Ελευθερουδάκη» στον ελληνικό πολιτισμό κανείς δεν μπορεί να μειώσει και η έξοδος της Βιργινίας Ελευθερουδάκη (το γένος Γκίνη) από τη ζωή επαναφέρει στη μνήμη τη δύναμη αυτής της γυναίκας, που χάρη στη δική της προσωπικότητα όχι μόνο κράτησε όρθια την επιχείρηση, αλλά την προχώρησε ακόμη περισσότερο. Οι κύκλοι της ζωής είναι συχνά απρόβλεπτοι…
