Τη χρονιά που μας άφησε συμπληρώθηκαν πενήντα χρόνια από την έκδοση ενός βιβλίου το οποίο στον χώρο των επιστημών, και ειδικά της Φυσικής, προκάλεσε πολλές συζητήσεις. Πρόκειται για το «Ταό της Φυσικής» του Αυστριακού θεωρητικού φυσικού Φρίτγιοφ Κάπρα, που κυκλοφόρησε το 1975. Ηταν μια πρώτη(;) απόπειρα συγκερασμού της σύγχρονης δυτικής επιστημονικής αντίληψης με τη φιλοσοφία της Ανατολής. Ηταν επίσης ένα κλασικό, σήμερα, παράδειγμα κειμένου προερχόμενου από τον επιστημονικό χώρο, το οποίο εξυμνήθηκε από τους εναπομείναντες χίπις των ’70s και στη συνέχεια από τους λεγόμενους νεο-χίπις, τους New Agers, που βρήκαν σε αυτό κάτι σαν δικαίωση: Ορίστε, είπαν, η επιστήμη αγκαλιάζει επιτέλους τον εσωτερισμό.
Επικίνδυνα μονοπάτια αυτά. Για να χρησιμοποιήσουμε μια ωραία, λαϊκή κουβέντα του κλασικού «μάγκα» του παλαιού ελληνικού κινηματογράφου Νίκου Φέρμα: «Αυτά τα πράγματα δεν θέλουν και πολύ για να γίνουν σαχλά». Οπως, ας πούμε, η αυθαίρετη (και κομπογιαννίτικη) χρήση της κβαντοφυσικής από λογής λογής αποκρυφιστές, οι οποίοι θεώρησαν πως χάρη σε αυτήν αποδείχθηκε ο κόσμος… των πνευμάτων.
Ωστόσο, το συγκεκριμένο βιβλίο είχε το ειδικό ενδιαφέρον του και, σε κάθε περίπτωση, δεν είναι αδιάφορο όταν ένας επιστήμονας αποφασίζει να ασχοληθεί με δύο κόσμους που δύσκολα συναντιούνται. Ξέρουμε, για παράδειγμα, ότι μεγάλες μορφές της Φυσικής, όπως ο Ερβιν Σρέντινγκερ ή ο Ρόμπερτ Οπενχάιμερ κ.ά., διατηρούσαν μέσα τους ανοιχτά κανάλια με την ανατολική φιλοσοφία.
Ο Ελληνας φυσικός Στράτος Θεοδοσίου, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, γνωστός και από τα βιβλία που έγραψε από κοινού με τον συνάδελφό του Μάνο Δανέζη, αποφάσισε να ασχοληθεί με αυτή τη «λεπτή κόκκινη γραμμή» σε ένα βιβλίο που μόλις κυκλοφόρησε: «Οι μύστες της φυσικής». Το έγραφε χρόνια αλλά το εξέδωσε τώρα (εκδ. Δίαυλος), ακριβώς με αφορμή τα πενήντα χρόνια από το «Ταό της Φυσικής».
Στόχος του; Οπως γράφει, να «δείξει ότι υπάρχουν στην επιστήμη μας οι “γίγαντες της Φυσικής” – ερευνητές φυσικοί με δυναμικό φιλοσοφικό λόγο και ποικίλες φιλοσοφικές αναζητήσεις».
Είναι μια ιδέα με την οποία ογκόλιθοι της Φυσικής, όπως ο νομπελίστας Ρίτσαρντ Φέινμαν, θα έβγαζαν φλύκταινες μάλλον. Ο τελευταίος ειδικά, ένα κοφτερό μυαλό που σε πολλά πράγματα λειτουργούσε και λίγο σαν καλλιτέχνης, απαξίωνε τις λεγόμενες ανθρωπιστικές επιστήμες και ιδίως τη φιλοσοφία. Πίστευε πως ήταν για τους «μαλθακούς». Γιατί; Διότι η φιλοσοφία μπορεί να έχει λογική, αλλά δεν χρειάζεται την τεκμηρίωση – που απαιτεί, φυσικά, η επιστήμη.
Ο Θεοδοσίου, πάντως, επικαλείται μια ενδιαφέρουσα φράση από το «Ταό της Φυσικής»: «Η επιστήμη δεν χρειάζεται τον Μυστικισμό», γράφει εκεί ο Κάπρα, «και ο Μυστικισμός δεν χρειάζεται την επιστήμη, αλλά ο άνθρωπος χρειάζεται και τα δύο».
Το ταξίδι, λοιπόν, θα είναι σίγουρα ενδιαφέρον.
